پایان نامه ارشد درمورد توسعه پاید، توسعه پایدار، اندازه گیری، توسعه پایدار شهری

تأثیر بالقوه استفاده از شاخص‌ها این است که تصمیم گیران را متوجه موضوعاتی که در اولویت قرار دارند می کند، علاوه بر تدوین یک خط مشی، ارتباطات را تسهیل نموده و گسترش می‌دهد و افکار عمومی را به درک موضوعات کلیدی سوق می دهد تا به یک دید تازه فعالیت ها را به انجام برسانند (همان، ۴۰).
از آنجایی که یک مجموعه استاندارد یا مورد قبول از شاخص‌ها در ارتباط با مفهوم پایداری به علت ماهیت نسبی بودن مفهوم وجود ندارد، لذا استخراج مجموعه یکپارچه ای از معرف ها در قالب شاخص‌ها با توجه به موضوع مورد مطالعه کمک می کند تا بتوان به تعریف روشنی از این مفهوم در ارتباط با موضوع مورد تحقیق دست یازید. به طور کلی کاربرد اصلی شاخص‌ها عبارتند از:
۱. ارزیابی شرایط و حساسیتها
۲. مقایسه بین مکانها و موقعیت ها
۳. تأمین اطلاعات هشداردهنده
۴. ارزیابی شرایط و گزارشات در ارتباط با اهداف و مقاصد
۵. پیش بینی شرایط و روند آینده (Gallopin, Gilberto C, 1994).
امروزه نیاز به یک رهیافت نظام مند و یکپارچه برای تعریف شاخص‌ها و اندازه گیری آنها مسلم و محرز است تا از این طریق بتوان یک روش ساختاریافته را ارائه کرده و از اینکه تمام مراحل مهم در فرایند سنجش و ارزیابی مورد توجه قرار گرفته، اطمینان حاصل نمود. از جمله کاربردهای شاخص های توسعه پایدار عبارتند از:
۱) پیش بینی و ارزیابی شرایط موجود و روندهای حاکم.
۲) تهیه اطلاعات هشداردهنده اولیه برای جلوگیری از زیانهای اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی.
۳) فرموله کردن استراتژی ها و عقاید.
۴) حمایت از تصمیم گیریها.
زمانی که یک چارچوب یا مدل، توسعه و بسط داده می شود و شاخص های پایداری انتخاب می گردند، دو رویکرد اصلی وجود دارد: رویکرد از بالا به پایین و رویکرد از پایین به بالا شکل(۲-۶).
الف) رویکرد از بالا به پایین که در این روش متخصصان و پژوهشگران خود مجموعه ای از شاخص‌ها را انتخاب می نمایند.
ب) رویکرد از پایین به بالا که نشانگر مشارکت ذینفعان مختلف در طراحی چارچوب و تعیین و تعریف شاخص‌های پایداری می باشد.
شکل۳-۶: رویکردهای موجود در ارتباط با انتخاب شاخص های توسعه پایدار
علاوه بر این روش ها، امروزه در ارتباط با ابعاد مختلف پایداری مجموعه ای از شاخص‌های مشخص به صورت یک بسته، تعیین و بسط داده شده اند که در مطالعات و بررسی ها مورد استفاده پژوهشگران قرار می گیرند. مثلاً برای حل مشکل ارتباطات فیزیکی بین جامعه و محیط طبیعی، هالمبرگ و کارسون۶۸ (۱۹۹۶) مفهوم و مجموعه شاخص های اجتماعی ـ اکولوژیکی (SEIs)69 را مطرح کرده اند.
کمیسیون ملل متحد در زمینه توسعه پایدار (CSD) در سال ۱۹۹۷، چارچوب شاخص‌های پایداری را برای ارزیابی پیشرفت نهادها و اقدامات دولتی به سمت اهداف توسعه پایدار ارائه کرده است. چارچوب سلسله مراتبی شاخص‌ها را در ۳۸ زیرشاخه و ۱۵ موضوع اصلی گروه بندی نموده که در مجموع آنها را به چهار بعد اصلی پایداری تفکیک می کند.
در طول دو دهه اخیر، تلاشهای گسترده ای در مقیاس های منطقه ای، ملی و بین المللی به انجام رسیده است. کمیسیون ملل متحد از درون ۱۳۴ شاخص خود، یک مجموعه ۵۸ شاخصی را برای استفاده تمام کشورها استخراج کرده است.(این شاخص ها در فصل شش آورده خواهد شد)
۳-۱۷- ویژگی شاخص ها
شاخص های توسعه پایدار وسیله ای برای رسیدن به هدف بوده و خود به عنوان هدف محسوب نمی شوند (بِل و مورس، ۱۳۸۶، ۸۸). معیار اساسی قابل استفاده در انتخاب یک شاخص این است که منافع حاصل از بکارگیری آن، بیشتر از هزینه های انجام آن باشد. مک لارن (۱۹۹۹) معتقد است که شاخص های پایداری برعکس شاخص‌های موجود قبلی برای ابعاد ویژه توسعه پایدار (اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی) باید دارای ویژگی های زیر باشند:
۱. یکپارچه نگری۷۰: به معنی تلاش برای پیوند بین ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی پایداری.
۲. آینده نگری۷۱: شاخص ها باید قادر به سنجش پیشرفت به سمت عدالت درون نسلی به عنوان یکی از موضوعات کلیدی توسعه پایدار باشد.
۳. توزیعی۷۲: شاخص ها باید قادر به اندازه گیری نه تنها بعد درون نسلی که همچنین موضوعات بین نسلی
در اصطلاح توزیع قابل محاسبه شرایط جمعیت و واحدهای فضایی باشد (Maclaren,1996,4). به عقیده بِل و مورس (۲۰۰۳)، یک شاخص باید دارای ویژگیهای زیر باشد:
۱) مشخص بودن (ارتباط روشنی با نتایج داشته باشد)
۲) قابلیت اندازه گیری (دلالت بر کمی بودن شاخص ها دارد)
۳) قابلیت بکارگیری (در عمل کاربرد داشته باشد)
۴) حساسیت (به سرعت تغییرات را نشان دهد)
۵) قابلیت دسترسی آسان (Bell and Morse,2003,55).
شاخص‌ها یک ابزار مناسب برای پیشرفت جوامع به سوی یک هدف عام محسوب می شوند. اگر شاخص‌ها به صورتی مناسب طراحی شوند، به عنوان یک عامل هشداردهنده درباره نتیجه غایی و یا نتیجه منفی یک مسئله برای جامعه باشد و آن هم قبل از اینکه اثرات آن غیرقابل تغییر باشد. شاخص ها می توانند روابط بین سیستم های محیطی، اقتصادی و اجتماعی بزرگ را نشان دهند و عاملی در جهت تشخیص علت مسائل پیچیده باشند. آنها توانایی اندازه گیری اثرات سیاست ها و طرح ها را نیز دارند. اغلب آنها پیشرفت جامعه را در راستای اهدافش تسهیل می کنند (Besleme & Mullin, 1997,48).
در یک جمع بندی می توان گفت، فرایند توسعه پایدار شهری مستلزم پایش، رصد یا ارزیابی های مستمر است و این دو فرایند، ارکان جدایی ناپذیری هستند که با همکاری هم در حل مشکلات اجتماعی، اقتصادی و منابع مهم که بخش زیادی از سکونتگاههای شهری و روستایی جهان را درگیر کرده اند، از اثربخشی بسیار زیادی برخوردار هستند. ارزیابی پایداری به عنوان فرایندی تعریف می شود که از طریق آن مفهوم ضمنی یک عمل ابتکاری بر روی پایداری ارزیابی می شود، جایی که ابتکار می تواند یک پیشنهاد یا سیاست، طرح، برنامه، پروژه، بخشی از قانونگذاری یا کارها و فعالیت ها جاری باشد(ر.ش به فنی.ز و همکار، ۱۳۹۳).(pop et al, 2004). در واقع هدف یک ارزیابی پایداری، فراتر از میزان موفقیت یک راهبرد برای پایداری است، بلکه ترسیم خط مشی پایداری برای دستیابی به هدف یکی از اصول مهم تلقی می شود. نکته قابل توجه دیگر در فرایند سنجش و ارزیابی پایداری توجه به نتایج حاصل از ارزیابی ها است. تأکید اصلی بخش عمده نظریه های توسعه پایدار بر روی نسبی بودن این مفهوم بوده و لذا راهبردها و راهکارهای نهایی نیز باید به این اصول توجه خاص شود.
به منظور اندازه گیری و سنجش میزان پیشرفت به سوی پایداری نیز مدل های مختلفی به کار گرفته شده اند که هر کدام دارای ویژگی ها و نیازمندی های خاص خود هستند. از میان پرکاربردترین این مدل ها می توان به مدل “بارومتر پایداری” و “مدل رادار” یا “AMOEBA” اشاره کرد که در سال های اخیر از کاربرد فراوانی برخوردار بوده اند. با توجه به نوع داده‌های در دسترس و نیز با عنایت به اینکه مدل هایی چون بارومتر و رادار در بررسی های انجام گرفته مورد آزمون قرار گرفته اند، در پژوهش حاضر، بعد از تحلیل های بنیادی، به منظور بررسی میزان پیشرفت به سوی پایداری در سکونتگاههای شهری این مدل ها مبنا واقع شده است.
۳-۱۸- شاخص های تحقیق و فرایند انتخاب آنها
سنجش پایداری مستلزم در اختیار داشتن شاخص‌های مشخصی است که بر پایه آنها فرایند سنجش پایداری را به پیش برد. اما با توجه به اینکه مسائل و واقعیت های حاکم بر پایداری شهرهای کوچک تفاوت های اساسی با سایر سکونتگاهها دارد و شاخص هایی که در سایر مناطق به کار گرفته می شود در ارتباط با این شهرها شاید فاقد کاربرد باشد. در این راستا، تلاش شده تا از طریق نظرسنجی از خبرگان علمی شاخص‌های ویژه سنجش پایداری شهرهای کوچک استان مازندران استخراج گردد. لذا در گام نخست مجموعه ای از شاخص های مرتبط با پایداری شهرهای کوچک در ابعاد اجتماعی، اقتصادی، محیطی و کالبدی-زیرساختی که از کاربرد بیشتری برخوردارند، مشخص و سپس با استفاده از روش پرسشنامه ای، جهت پایش و انتخاب شاخص های مرتبط با موضوع مورد مطالعه در اختیار خبرگان و پژوهشگران قرار گرفته است. در گام بعدی اطلاعات گردآوری شده در محیط نرم افزارExcel و Spss مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و در نهایت یک بسته شاخص انسجام یافته مرتبط با سنجش و ارزیابی پایداری شهرهای کوچک استان مازندران با ارزشهای معین استخراج می گردد. تعداد کل جامعه پرسش شونده در این بررسی ۴۷ نفر بوده که مشتمل بر خبرگان و پژوهشگران گروههای جغرافیا، منابع طبیعی، شهرسازی، علوم کشاورزی و علوم اجتماعی بوده است. تعداد ۱۵۹ شاخص نیز برای نظر سنجی و امتیاز دهی در پرسشنامه ها گنجانده شده بود.(شکل شماره۳-۷)
شکل(۳-۷): مراحل استخراج و انتخاب شاخص های سنجش و ارزیابی پایداری شهرهای کوچک استان مازندران
بنا بر مطالعات انجام شده درخصوص شاخص های پایداری شهرهای کوچک فرایندهای متفاوتی هرچند اندک – از طرح شاخص ها تا اندازه گیری آنها – مشاهده می شود، لیکن برحسب وجه اشتراک شان می توان فرایند سیستماتیک شکل(۳-۸) را که مشتمل بر ۷ گام اساسی است، مطرح ساخت. این فرایند حاکی از آن است که برای طراحی و تبیین شاخص های پایداری باید اجزای نام برده شده حضور داشته باشند. در چارچوب مطالعات حاضر که مبتنی بر روش شناسی توسعه پایدار شهرهای کوچک است هر یک از اجزای اصلی مورد اشاره مطمح نظر قرار گرفته است که در ادامه به صورت مبسوط به تشریح هریک از مراحل این فرآیند پرداخته می شود.
شکل (۳-۸). فرایند طراحی و انتخاب شاخص های توسعه پایدار شهرهای کوچک
۳-۱۹-۱- گام اول: شناسایی اصول و معیارهای توسعه پایدار شهری:
امروزه مفهوم توسعه ی پایدار بسان یک مفهوم پایه ای و موضوعی مهم در سیاست گذاری ها تبدیل شده است.(Singh, at all, 2009: 23) در این راستا مقوله توسعه پایدار شهری نیز در سال های اخیر به عنوان یک موضوع مهم علمی در کلیه جوامع مطرح بوده و بخش وسیعی از ادبیات توسعه شهری را به خود اختصاص داده است(مفیدی، ۱۳۸۸: ۱۵). هدف از توسعه پایدار شهری دستیابی به شهری است که از نظر زیست محیطی قابل سکونت و زندگی و از نظر اقتصادی قابل دوام و از نظر اجتماعی دارای برابری باشد، به نحوی که تغییرات تکنولوژی و صنعتی شهرها، ملازم و همراه با ایجاد اشتغال، تامین مسکن و حفظ شرایط زیست محیطی مناسب باشد. سیاست موفق جهت حرکت به سوی توسعه پایدار شهری نیازمند درک موضوعات اکولوژیکی، اقتصادی-اجتماعی و مدیریتی است. نقطه شروع و امیدوار کننده برای پایداری شهری، استفاده از این اصول راهنمای جهانی جهت رسیدن به پایداری شهری بنیادی و اصولی است. تحقیقات در خصوص توسعه پایدار شهری از طیف وسیعی برخوردار می باشد و لازم

دیدگاهتان را بنویسید