ژانویه 28, 2021

پس از اسلام

جلگه ای شهر شیراز را در برگرفته که حدود چهل کیلومتر درازا و پانزده کیلومتر پهنا دارد و پیرامون آن را کوه‌های بلندی فرا گرفته است. کوه‌های سمت شمال و شمال غربی متّصل به شهر است و دامنه‌ی آن همواره دارای بناها و باغ‌های زیاد و منبع چشمه‌های فراوانی بوده که چشمه‌های رکن آباد و زنگی از مشهورترین آنهاست.

(تاریخ عکس: 1390، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: عکس هوایی شهر شیراز)
از نظر اهمیّت و تأثیری که این رشته کوهها بر شهر شیراز داشته به شرح اجمالی و تقسیمات آن می‌پردازیم :
کوه‌های شمالی جلگه که چسبیده به شهر است خود از چند رشته ی موازی هم تشکیل شده و تنگ الله اکبر، آنجا که دروازه قرآن در مدخل آن واقع شده و تنگ سعدی یا آب خان که آرامگاه سعدی ما بین آن قرار گرفته این رشته کوه را به سه قسمت تقسیم کرده است :
یکم : کوههای قسمت شرقی که تا ساحل شمالی دریاچه مهار لو امتداد می‌یابد، کوه سعدی و در قسمت دیگر برم دلک نام دارد.
دوم : قسمت میانی کوه چهل مقام یا رحمت یا چاه مرتاض علی نامیده می‌شود. این رشته به کوه‌ها ی بَمو پیوسته است. در گذشته در دامنه ی جنوبی این کوه‌ها باغ‌ها و بوستان‌ها و بقاع زیادی وجود داشت که بقایای آنها هنوز وجود دارد.
سوم : قسمت غربی بنام باباکوهی یا صبوی خوانده می‌شود. این کوه از سوی غرب به سمت مغرب و جنوب پیش رفته و این قسمت که ارتفاع کمی‌دارد به سبب وجود آسیابی قدیمی‌در بالای آن کوه آسیاب سه تایی نام گرفته است. دامنه این قسمت پوشیده از باغ‌ها و تاکستان‌هایی است که از جمله باغ ارم را می‌توان نام برد.
از دامنه ی کوه‌های شمال غربی به سمت جنوب شرقی رودخانه ای است که بنام‌های رودخانه خشک یا بهاره یا خرّم درّه خوانده می‌شود. این رودخانه که به موازات کوه‌های شمالی شهر جریان دارد در زمستان و اوایل بهار به علّت آب شدن برف کوه‌های قلات و دراک غالباً پر آب و سیلابی است و در تابستان‌ها خشک و یا بسیار کم آب است. در اطراف بستر این رودخانه همیشه باغ‌های زیاد و آبادی وجود داشته است و درّه مصفّایی را تشکیل داده که آنرا خرّم درّه نامیده‌اند. آب و هوای شیراز برّی است، ولی به سبب بلندی زیاد از سطح دریا و محصور بودن به کوه‌ها و تپه‌ها، از شهرهای نزدیک و نقاط هم عرض خود خنک تر و عتدل تر می‌باشد، و استعداد بیشتری هم برای پرورش انواع درخت و گل و سبزه دارد. میزان بارندگی در شیراز زیاد نیست و برف در این شهر کم می‌بارد و در بیشتر ماه‌های سال درجه حرارت از درجه ی متوسط که 5/16است فاصله ی زیادی ندارد، لذا در اسفند ماه شکوفه بر درختان نمایان می‌گردد و صحراها و دشت‌ها سبز و خرّم می‌شود. اعتدال هوا و حاصلخیزی خاک سبب شده که در شیراز همه گونه فراورده‌های تابستانی و زمستانی و سبزیجات وصیفی جات و علوفه به دست آید. باغ‌های شیراز دارای انواع درختان میوه و درختان زینتی و سایه دار می‌باشد و کاریزهای سعدی و رکن آباد و نهر اعظم و آب رودخانه‌های کوچک اطراف آنها را مشروب می‌سازد. در گذشته از چاه‌های متعددّی که در خانه‌ها و زمین‌های جنوب شرقی شهر وجود داشته برای آبیاری باغ‌ها و باغچه‌ها و زمین‌های کشاورزی استفاده می‌کرده‌اند. در دامنه ی کوه‌ها و در جلگه مسطّح شیراز از آثار تاریخی و باغ‌ها و تکیه‌های فراوانی مربوط به هر دوره و عصری وجود دارد که هرکدام گویای رخدادها و خاطرات کهن و تلخ و شیرینی است.(آریان پور، 1365:106)
موقعیت تاریخی شیراز
فارس یا پارس مهد تمدن کهن ایرانی و شیراز پایتخت فرهنگی ایران است.دیار پهناور فارس که بزرگترین مرکز تمدّن و فرهنگ سرزمین ایران به شمار می‌رود از 3000 سال پیش بنام پارس‌ها شناخته شد.
پارسیانی که حکومتی سامان یافته در این دیار برقرار کردند، در کوتاه مدّت با تصرّف سراسر ایران کنونی و سرزمین‌های پیرامونی باستان، نخستین امپراتوری را بنا نهادند . پارس (فارس) بسان کانون حیات سیاسی اجتماعی در شکل گیری حکومت داری، تمدن کهن ایران، خاستگاه زبان و خط پارسی پیش از اسلام نقش بنیادین و اساسی در تاریخ فرهنگ، تمدّن،ادبیّات، دگرگونی‌های سیاسی و اندیشه ایران داشته است و همواره این نقش بالنده را با افت و خیزها نگهبان بوده است. (خوب نظر، 7:1346)
(تاریخ عکس: 1390، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: تخت جمشید)
قدمت سرزمین زیبا و دل انگیز فارس جایگاه با شکوه‌ترین پایتخت‌های شرق باستان در دوران هخامنشیان و ساسانیان به گواه آثار کشف شده در آن، به ما قبل تاریخ باز می‌گردد. شهر شیراز در سال 74 هجری قمری به وسیله محمّد برادر حجّاج ابن یوسف ثقفی عامل خلیفه اموی در عراق که در آن موقع حاکم شیراز بود بنا گردیده است. تاریخ نویسان چنین حکایت کرده‌اند که محمدبن یوسف ثقفی والی فارس مقرّش شهر باستانی استخر بوده است. شبی در خواب می‌بیند که گروهی از فرشتگان بر زمین فرود آمدند و به تسبیح و تجلیل پرداختند و خاک آن سرزمین را چون تربت پاکی بوسه دادند و بر دیده و سر نهادند و محمّد را امر کردند که در آن سرزمین شهری بسازد. محمد چون دیده از خواب گشود از رویای خود در شگفت شد و بی درنگ به سوی سرزمینی که در خواب دیده بود شتافت و آنجا را به همان وضع که در عالم رویا دیده بود یافت سپس به یاد فرشتگان افتاد و عزم کرد که شهری در آن سرزمین که جای فعلی شیراز باشد بنا کند. (فسایی،328:1314)
شیراز قدیم با کاهش اهمیّت شهر استخر، رو به آبادانی گذاشت و مرکزیّت یافت و در دوران صفویه و زندیه به اوج رونق خود رسید و به قول حافظ شیرازی خال رخ هفت کشور شد.
شیراز پس از اسلام
پس از حمله اعراب و ویرانی‌هایی که به وجود آمد عدّه‌ای از مردم به شیراز کوچیدند و آن را آبادتر نمودند. در دوران عباّسیان خلفای متعدّدی بر فارس حکمرانی کرده‌اند در سال 255 هجری قمری یعقوب لیث صفاری فارس را تصرّف کرد و شرو
ع به آبادانی شیراز نمود. در روزگار صفاریان، یعقوب لیث صفاری (256-247 هق) پس از چیره شدن برخلفای عباسی، فرمانروای فارس شد.مسجد جامع عتیق که از نخستین مسجدهای سده‌های اسلامی‌است، به فرمان او ساخته شده است و در دوره‌های پس از آن، تغییراتی در آن داده شد ؛ از جمله بنای وسط مسجد که به « خدای خانه » معروف است، مربوط به زمان شاه شیخ ابو اسحاق اینجو می‌باشد و در نیمه‌های سده هشتم هجری ساخته شده است.آل بویه مقرّ حکومت خود را شیراز قرار دادند و به اعتلا و آبادانی آن پرداختند. شیراز در این دوران گسترش یافت به طوری که قریب به یک فرسنگ مربع وسعت داشت .دیلمیان نیز به آبادانی آن پرداختند و برای نخستین بار بارویی بر آن ساختند و برای آن هشت دروازه بنا نهادند و کاخ‌های بزرگ، کتابخانه و بیمارستان نیز در آن ساخته شد.دراین دوران عضدا لدوله دیلمی‌در جنوب شرقی شیراز شهرکی به نام سوق ا لامیر ایجاد کرد که امروزه اثری از آن نیست. ساخت نخستین بنای بقعه علی بن حمزه (ع)، مدفن علی عمادا لدوله و صمصام ا لدوله، بنای نخستین دروازه قرآن، گهواره دید، بند امیر و قنات رکنآباد از آثار مربوط به این دوره می‌باشد.(سامی،74:1347)
اتابکان (عصر سعدی 663- 543هق) نیز نزدیک به 120 سال در شیراز فرمانروایی کردند و در آبادانی این شهر کوشیدند. در دوران زمامداری «اتابک سعد بن زنگی» بناهای باشکوهی مانند مسجد نو، آرامگاه آبش خاتون، نخستین بقعه بر فراز آرامگاه شاهچراغ (ع) ساخته شدند. در این روزگار بود که سعدی شیرازی، بزرگترین آثار ادبی فارسی، «گلستان » و «بوستان» را پدید آورد.
پس از این دوران سلجوقیان به فارس و خراسان مسلّط شدند و مرکز حکومت را به بغداد منتقل کردند و بدین ترتیب حکومت فارس تحت فرمان مغولان در آمد، سپس آل اینجو وآل مظفر حکومت را در دست گرفتند (عصر حافظ، 725 هق) و سر انجام حکومت را به گورکانیان واگذار کردند. دوره اخیر نیز به دلیل ظهور شاعر نامی‌حافظ از دوران پر بار حکّام وقت بود. در دوران آل اینجو، حاکم شیراز «شیخ ابو اسحاق اینجو» از هیچ تلاشی برای زیباسازی شهر دریغ نکرد. وی ساختمان خدای خانه را در میان صحن مسجد عتیق بنا کرد و مادرش تاشی خاتون بارگاه شاهچراغ را نوسازی کرده و دستور داد خوشنویسان مشهور آن زمان هزار جلد قرآن را نگاشته و به خدای خانه و حرم مطهر اهدا نمایند. از اقدامات این دوران، ساخت آرامگاه شاه شجاع و آرامگاه شاهزاده منصور می‌باشد. با گسترش قدرت تیمور شیراز به عنوان ایالتی از حکومت او شمرده شد و دوران عظمت آن به سر آمد و از آن پس افراد متعدّدی به حکومت شیراز منسوب شدند که هیچ کوششی در راه آبادانی آن نکردند.
(تاریخ عکس: 1390، عکاس: نگارنده پایان نامه، موضوع عکس: نقش رستم تخت جمشید)
وقتی صفویه (1043-905هق) در اصفهان به قدرت رسیدند و آن شهر را آباد کردند شهرهای اطراف نیز رو به رشد و توسعه گذاشت.صفویان ابنیه زیادی در شیراز ساختند که آثاری از آن هنوز پا برجاست.شیراز در روزگار صفویه جایگاه شایسته ای داشت.الله وردی خان و پسرش امام قلی خان از پادشاهان صفویه روی هم رفته نزدیک به چهل سال بر فارس فرمان راندند. در این دوران، مسجد جامع عتیق و بسیاری بناهای دیگر باز سازی شدند. همچنین ساخت مدرسه امامیّه، بارگاه آستانه سید علاالدّین حسین، مدرسه نظامیه، قنات آب خیرات و دو بنای ماندگار مدرسه خان و پل خان از اقدامات مربوط به این دوران می‌باشد.