ژانویه 24, 2021

محاربه و افساد فی الارض

گفتار سوم : اصلاحات لایحه
اصلاحات لایحه مجازات اسلامی در مقرات ناظر بر محاربه و جرایم مرتبط در دو مورد قابل بررسی می باشد :
الف : تمایز دو عنوان محاربه و افساد فی الارض .
ب : جرم انگاری بغی به عنوان یک جرم مستقل .
الف : تمایز دو عنوان محاربه و افساد فی الارض :
قانونگذار چه در سال 1361 و چه در سال 1370 در فصل تعریف محاربه و افساد فی الارض علی رغم عدم تعریف افساد فی الارض دست به تمزیج این دو عنوان زده و به صورت مترادف به کار برده است و در اکثر موارد این دو کلمه را در کنار هم آورده و مجازات یکسانی برای آن ذکر کرده است .«مواد 183 ،187 ، 188 قانون مجازات اسلامی » حال آنکه تفاوت هایی بین این دو عنوان وجود دارد .
در ماده 280 لایحه محاربه این گونه تعریف شده است : محاربه عبارت است از کشیدن سلاح به قصد جان ، مال ، یا ناموس مردم یا ارعاب آنها ، به نحوی که موجب ناامنی در محیط گردد . هرگاه کسی با انگیزه شخصی به سوی یک یا چند شخص خاص سلاح بکشد و عمل او جنبه عمومی نداشته باشد محارب محسوب نمی شود. همچنین است کسی که به روی مردم سلاح بکشد ، ولی در اثر ناتوانی موجب سلب امنیت نشود .
در این تعریف قانونگذار تنها به تعریف محاربه پرداخته و نامی از مفسد فی الارض نبرده است . این نوع بیان ، در واقع تبیین و تمایز دو عنوان محاربه و مفسد فی الارض است .
کثیری از فقها محاربه و افساد فی الارض را مترادف هم دانسته و آن را یک جرم به حساب آورده اند ، به این دلیل که ارباب تفاسیر متعرض محارب شده و از مفسد فی الارض مستقلاً بحث نکرده اند و از عدم تعرض مفسد و عدم تفسیر آن یک دلیل سلبی درست کرده اند و نامش را اتفاق گذاشته اند و این عدم تفسیر را دلیل بر انحصار افساد در مفهوم محارب گرفته اند .
این استدلال و اتفاق در یکسان دانستن عناوین محاربه و افساد فی الارض بر خلاف ظاهر آیه است ، زیرا اگر محاربه همان افساد فی الارض باشد ، دیگر نیاز به ذکر عبارت ( یسمعون فی الارض فساداً ) نبود ، به علاوه در صورت یکسان بودن این دو جرم بسیاری از مصادیق افساد فی الارض از شمول عنوان محاربه خارج می گردند.
به هر ترتیب ، مستقل بودن جرم محاربه و جرم افساد فی الارض از وحدت این دو در قالب یک جرم بیشتر محتمل و قابل توجیه است ، چرا که از طرفی ظاهر آیه شریفه صریح در این معنی است : ( انما جزاء الذین یحاربون الله و رسوله و یسمعون فی الارض فساداً …) و از طرف دیگر ، به کارگیری و عدم استعمال سلاح جزء موارد تحقق آن دو است ، به این بیان که در تحقق جرم محاربه ، استعمال سلاح شرط اصلی بوده و در جرم افساد فی الارض چنین تقیدی وجود ندارد .
در ماده 287 لایحه بی آنکه جرم افساد فی الارض تعریف گردد مصادیق این جرم ذکر شده است . در این ماده بیان شده است :
هر کس به طور گسترده ، مرتکب جنایت علیه تمامیت جسمانی افراد ، جرایم علیه امنیت داخلی یا خارجی ، نشر اکاذیب ، اخلال در نظام اقتصادی کشور ، احراق و تخریب ، پخش مواد سمی و میکروبی و خطرناک یا دایر کردن مراکر فساد و فحشا یا معاونت در انها گردد ، به گونه ای که موجب اخلال شدید در نظم عمومی کشور ، ناامنی یا ورود خسارت عمده به تمامیت جسمانی افراد یا اموال عمومی و خصوصی ، یا سبب اشاعه فساد یا فحشادر حد وسیع گردد مفسد فی الارض محسوب و به اعدام محکوم می گردد .
از آنجایی که در کتب فقهی معروف شیعه ، بابی تحت عنوان « افساد فی الارض » گنجانده نشده است . از این رو تعریفی بخصوص و روشن ، آن گونه که در مورد محاربه یافت می شود به دست نمی آید و تنها به ذکر مصادیق بسنده کرده اند .
مفهوم افساد فی الارض در نظر عرف که در واقع بهترین مرجع تشخیص ، در این گونه امور است روشن بوده و از هیچ گونه ابهامی برخوردار نیست . این اقدام به هر عملی با قصد فساد کشاندن گسترده جامعه اسلامی ، افساد فی الارض است . لیکن تطبیق این مفهوم بر مصادیق آن چندان کار آسانی نیست . بدین جهت در ماده 287 مصادیق این جرم ذکر گردیده است .
با عنایت به ماده 280 و 287 لایحه می توان اختلاف محاربه و افساد فی الارض را به شرح ذیل دسته بندی نمود :
1 . محاربه عبارت است سلاح کشیدن به قصدجان، مال وناموس مردم که موجب ناامنی شود . افساد فی الارض اعمالی است که در سطح گسترده در جامعه موجب اخلال شدید در نظم عمومی کشور ، ورود خسارت عمده به تمامیت جسمانی افراد یا اموال عمومی و خصوصی یا سبب اشاعه فساد یا فحشا گردد .
2 . عنصر مادی محاربه فقط از طریق به کار بردن سلاح می باشد ولی در افساد فی الارض هر رفتاری می تواند باشد منوط به بکارگیری اسلحه نیست .
3 . محاربه باید به صورت علنی صورت گیرد اما افساد فی الارض می تواند غیر علنی باشد مثل پخش مواد سمی و میکروبی .
4 . مجازات مفسد فی الارض اعدام است اما مجازات محارب ممکن است اعدام نباشد . ماده 283 حد محاربه را یکی ازاین چهار مورد دانسته است : اعدام ، صلب ، قطع دست راست و پای چپ ، نفی بلد .
5 . مجازات معاون در افساد فی الارض اعدام می باشد ولی در محاربه مطابق بند 1 ماده 126 حبس تعزیری درجه دو یا سه می باشد .