ژانویه 28, 2021

قانون برنامه چهارم توسعه

تا قبل از اینکه برنامه ریزی شهری در ایران به طور رسمی رایج گردد و برنامه ریزی های مسکن در دستور کار قرار گیرند مشکلی به نام سکونتگاه های غیررسمی در ایران مد نظر برنامه ریزان نبوده است. چون این معضل به صورت امروزی و حاد مطرح نبوده است و ضوابط مربوط به سکونتگاه های غیررسمی تعریف نشده بودند تا این پدیده قابل تفکیک باشد. ( اطهاری،1382، ص51). مطالعات کارشناسان، آغاز مهــاجرت و نطفه های مربوط به سـکونتگاه های غیررسمی در ایران را مربوط به سالهای 32-1320 می دانند.(حاج یوسفی،1382، ص179) بر اساس آمار ارائه شده از سوی سازمان های متولی، حداقل یک هفتم جمعیت شهری ( حدود 6 تا 7 میلیون نفر در سکونتگاه های غیررسمی زندگی می کنند. بر همیــن اساس حدود سه چهــارم سکونتگاه های غیررسمی در ده شهر بزرگ کشور اسکان دارند و پیش بینی می شود در ده سال آینده جمعیت اسکان های غیررسمی به دو برابر ( یک چهارم جمعیت شهری ) افزایش یابد. در کل، شکلی که سکونتگاه های غیررسمی در ایران به خود می گیرد متمایز از سایر کشورهای جهان سوم می باشد و عواملی چند این پدیده را تعدیل کرده اند. از جمله؛ وجود ثروت خدادادی (نفت) در ایران و درآمدهای سرشاری که به صورت کاذب طی دهه 1350، بازار خدماتی وسیعی را به وجود آورد و برای مدتی درآمد نسبتاً بالا را برای ساکنین شهرها پدید آورد. عامل دوم، وقوع انقلاب اسلامی بود که در اوایل انقلاب شدت حاشیه نشینی را تعدیل کرد. عامل نهایی مربوط به اهمیت روانی است که داشتن یک سرپناه برای یک فرد به وجود می آورد و اهمیتی که خانه و چهار دیواری در فرهنگ ایرانیان حائز آن است.(پیران،1366، ص 58) به طور کـــلی، شهرنشینـی و سکونتگاه های غیررسمی از ویژگی های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران تأثیر پذیرفته و شکلی متمایز را به وجود آورده است که در مواجهه با این پدیده، تـوجه به این ویژگــی ها عامل موفـقیت طرح های بهبود شرایط این سکونتگاهها خواهد بود.
لزوم حل مشکل سکونتگاه های غیررسمی در ایران به لحاظ جایگاه قانونی نیز از اهمیت خاصی برخوردار بوده است؛ به طوری که در اصل سوم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر ایجاد محیط مساعد رشد فضایل اخلاقی و رفع تبعیضات ناروا و ایجاد امکانات عادلانه برای همه تأکید شده است. همچنین بر اساس اصل سی و یکم، داشتن مسکن متناسب با اولویت نیازمندترین ها حق هر فرد و خانواده است. اصول فوق نشان دهنده اهمیت و جایگاه تأمین محیط امن برای زندگی و سرپناه مناسب برای هر فرد می باشد.
در سال های پس از انقلاب با افزایش مهاجرت به شهرها و به دنبال آن گسترش سکونتگاه های غیررسمی در حاشیه شهرها و تبعات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و نیز کالبدی آن، لزوم چاره جویی برای حل مشکلات این سکونتگاه ها را بیش از پیش آشکار ساخت که اقدامات ذیل بر آن اساس صورت گرفت.
1- مصوبه شهریورماه سال1381 مجمع تشخیص مصلحت نظام؛ که بر پایه آن جلوگیری از توسعه حاشیه نشینی و ساماندهی این سکونتگاه ها به عنوان یکی از محورهای سیاستگذاری کشور باید مورد توجه قرار گیرد.
2- ماده 30 قانون برنامه چهارم توسعه؛ که بر اساس آن ساماندهی بافتهای حاشیه ای در شهرهای کشور با رویکرد توانمندسازی ساکنین این بافتها مد نظر قرار می گیرد.
3- تصویب سند ملی توانمندسازی وساماندهی سکونتگاه های غیر رسمی در سال 1382 که ضرورت تدوین آن از یک سو به فقدان برنامه و سیاستگذاری مشخص برای سکونتگاه های غیر رسمی در ایران، و از سوی دیگر به ضعف هماهنگی بخش ها و اقدامات میان بخشی در این باره مرتبط است. این سند مرجع تعریف مشترک مسئله و تبیین اصول راهبردی و سیاستگذاری های بخشی تا پایان برنامه سوم و زمینه ساز تعیین اهداف و راهبردها و سیاست های برنامه چهارم توسعه کشور و طرح قوانین و مقررات مورد نیاز برای اجـــرای سیـــاست ها و تدوین راهکارهای مرتبط خواهد بود. (خبرنامه بن،1383، ص28)
2-3- ویژگی های اسکان های غیررسمی
سکونتگاه های انسانی، اعم از شهری و روستایی دارای مشخصات ویژه ای می باشند. در پراکنش فضائی سکونتگاه های شهری هم گروه های مختلف از مردم با پایگاه های اجتماعی و اقتصادی متفاوت استقرار یافته اند که تفاوتهایی خاص در جنبه هایی از قبیل خصوصیات کالبدی مساکن شان، فرهنگ برخوردهای اجتماعی، عملکردهای اقتصادی، واکنشهای رفتاری و روانی و بالاخره مشارکت در مسائل سیاسی نشان می دهند. این موارد در مقیاس کوچک تر در حد یک واحد مسکونی و یک خانوار نیز برای کلیه جوامع صادق است و اسکان های غیر رسمی هم جزئی از این کل است که برای تک تک واحدهای مسکونی و خانوارهای ساکن در آنها خصوصیاتی مختص به خودشان می توان تصور کرد. (زمانی، 1379، ص34). اما به دلیل گستردگی پدیده حاشیه نشینی در اغلب شهرها و خصوصاً شهرهای بزرگ برای آنکه بتوان تصویری جامع و در عین حال تعمیم پذیر برای تمامی سکونتگاه های غیر رسمی به دست داد، برخی از محققین خصوصیاتی را برای آن برشمرده اند.
اس. سی رانگوالا خصوصیات عمومی سکونتگاه های غیررسمی را به شرح زیر بیان کرده است:
1- سیما: عمده ترین نماد جهانی اسکان های غیررسمی سیمای نامطلوب آن است که احساس، وجدان و چشم آدمی را می آزارد. ساختمانها تخریب شده و فرسوده نشان می دهند.
2- بـهداشت و سلامت: از ویژگی های سکونتگاه های غیررسمی، استانداردهای پایین بهداشتی و بی توجهی از سوی خدمات بهداشت عمومی مشخص می کند. همچنین این گونه اسکانها به نواحی با نرخ های بالای مرگ و میر و بیماری اطلاق می شود.
3- سطح درآمد: سکو
نتگاه های غیررسمی، ناحیه ای فقیر نشین است و توسط گروه های اجتماعی با حداقل درآمد اشغال گردیده است.
4- آیین و رفتار: به لحاظ اجتماعی، اسکان های غیررسمی فاقد نظم و سازماندهی بوده و ممکن است ناحیه ای دارای فساد و جرم وجنایت باشد.
5- تراکم: سکونتگاه های های غیررسمی، ناحیه ای با مساکن متراکم یا مساکنی با تراکم انسانی بالا و یا در شرایط حادتر, استیلای هر دو حالت فوق است.
6- شیوه زندگی: بسته به طریقی که اسکان های غیررسمی شکل گرفته، شیوه زندگی ساکنان آن ممکن است به نحوی باشد که نسبت به سایرین احساس بیگانگی نموده یا به صورت آشنایان صمیمی درآیند. (Rangwala, 1983, pp89-90)
از سوی دیگر سرینیواس سه ویژگی معین و کلی کالبدی، اجتماعی و قانونی را برای سکونتگاه های غیررسمی به شرح زیر در نظر گرفته است:
1- خصوصیات کالبدی: سکونتگاه های غیررسمی به سبب شرایط غیرقانونی ماهیت خود، دارای خدمات و زیرساخت هایی پایین تر از سطوح حداقل و مناسب می باشد. این خدمات شامل؛ شبکه ارتباطی، تأمین آب، بهداشت معابر, فاضلاب، مدارس، مراکز درمانی و مراکز خرید و فروش و غیره هستند.
2- خصوصیات اقتصادی و اجتماعی: اغلب ساکنان سکونتگاه های غیررسمی به گروه های کم درآمد تعلق دارند که یا به عنوان نیروی کارمزد و یا در بخش های مختلف غیررسمی فعالیت می کنند.
3- خصوصیات قانونی: خصوصیت عمده ای که اسکانهای غیررسمی را از سکونتگاه های رسمی جدا می سازد؛ مالکیت بر قطعه زمین مشخصی است که ساکنین بر روی آن مساکن خود را ساخته اند. این زمین ها می تواند اراضی عمومی یا تصرف شده دولتی، یا قطعه زمین های حاشیه ای به مانند زمین های محدوده ممنوعه خطوط راه آهن یا اراضی نا مطلوب باتلاقی باشد.(Srinivas, 1997, p2)
در نهایــت با اتــکا به مطالعات دانشگاهی و موارد پژوهش های دهه ی اخیر، ویژگی های سکونتگاه های غیر رسمی را اینگونه می توان برشمرد: سکونتگاه هایی درون یا مجاور شهرها (به ویژه شهرهای بزرگ)، دارای بافت کالبدی نابسامان و عمدتاً خودرو بوده و از واحدهای مسکونی بدون رعایت اصول فنی ساختمان (هر چند با مصالح متعارف) ساخته شده و فاقد مجوز رسمی می باشند. اغلب ساکنان آنها از اقشار کم درآمد با سابقه ی اندک شهرنشینی هستند؛ که با آسیب های اجتماعی و اشتغال غیررسمی بیش از میانگین شهری که به آن وابسته اند، روبه رویند. (صرافی, 1382، ص266)