ژانویه 19, 2021

قانون آیین دادرسی مدنی

همان‌گونه که قبلاً بیان شد همین اختلاف و تفاوت در حقوق کشورهای اروپایی نیز مطرح بوده و تفوق باکسانی بوده که رابطه آن دو را عموم و خصوص مطلق می‌دانسته‌اند؛ در حقوق ایران نیز با وجود اختلافی که در منطوق آن دو ماده وجود دارد نظر حقوقدانانی بیشتر مورد حمایت قرارگرفته که اخلاق را به عنوان چهره خاصی از نظم عمومی دانسته‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد، حقوق برای آنکه بتواند عدالت اجتماعی را حفظ کند ناگزیر است که پاره‌ای از قواعد اخلاقی را مورد حمایت قرار دهد .
آن گروه از قواعد اخلاقی که در متون قوانین ذکرشده در شمار قواعد مربوط به نظم عمومی است اما آن دسته از قواعد اخلاقی که ضمانت اجرایشان تنها وجدان اجتماعی است باید عنوان خاص «اخلاق حسنه» را به آن‌ها اعطا کرد .
از آنجا که امور خلاف اخلاق، مخل نظم اجتماعی است حقوق نمی‌تواند نسبت به آن‌ها بی‌تفاوت باشد لذا اخلاق حسنه برای اخلاقی کردن قراردادها پای نظم عمومی را در قراردادها باز می‌کند تا هر جا که متعاقدین خارج از محدوده اخلاق عمل نمودند هرچند برخلاف قوانین نباشد، دادرس به کمک اخلاق حسنه بتواند بطلان چنین قراردادی را اعلام نماید .
اما همان‌گونه که در آغاز این بخش اشاره شد ماده 6 ق.آ.د.م چنین شبهه ایجاد می‌کند که برای اعلام بطلان عمل حقوقی که برخلاف اخلاق حسنه است باید برخلاف موازین شرع هم باشد لذا اگر یک عمل حقوقی برخلاف اخلاق حسنه جامعه ایرانی باشد ولی برخلاف موازین شرع نباشد طبق منطوق این ماده، دادرس نباید حکم به بطلان آن دهد.
احتمال دارد برای رفع این شبهه به ماده 975 قانون مدنی استناد شود ولی باید دانست که ماده 6 قانون آیین دادرسی مدنی، قانون مؤخر بوده بنابراین در این مورد قانون مقدم یعنی ماده 975 ق.م نمی‌تواند ماده 6 ق.آ.د.م را تخصیص بزند چون این ماده 975 ق.م است که عام است نه ماده 6 ق.آ.د.م که شبهه تخصیص رود.
ولی با این وجود باید گفت که منطوق ماده 6 ق.آ.د.م مخالف با اصول حقوقی بوده و باید آن را طوری تفسیر کرد که با ماده 975 ق.م و اصول حقوقی کشورمان هماهنگ شود.
برای تفسیر ماده 6 ق.آ.د.م باید از اصل چهار قانون اساسی شروع کرد که موازین اسلام را حاکم بر تمام قوانین و مقررات می‌داند و به خاطر نگرانی قانون‌گذار از اینکه قانونی برخلاف موازین شرع نباشد در اکثر قوانین این نکته را می‌افزاید که در صورتی که مثلاً فلان امر برخلاف موازین شرع نباشد معتبر است؛ و یا در صورتی این امر معتبر است که مطابق موازین شرع باشد.
به عنوان مثال در ماده 27 قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب (در امور کیفری) مصوب 22/1/1378 که شرایط ایجاد وحدت رویه را در دیوان عالی کشور بیان می‌کند، مقرر می‌دارد که: رأی اکثریت که مطابق موازین شرعی باشد ملاک عمل خواهد بود.
همان‌گونه که می‌دانیم اصل 167 قانون اساسی نیز به تبعیت از اصل چهار این قانون، منابع معتبر اسلامی و فتاوای معتبر را در صورت سکوت، نقص، اجمال و تعارض قوانین از منابع حقوق به شمار آورده است لذا با وجود این اصل دیگر حقوق اسلامی تنها به عنوان پیشینه تاریخی برای حقوق کشورمان محسوب نمی‌شود بلکه به طور مستقیم یکی از منابع حقوق به شمار می‌رود بلکه فراتر از تمام قوانین است لذا ماده 3 قانون آیین دادرسی مدنی نیز تقریباً همان اصل 167 قانون اساسی را تکرار کرده است با این تفاوت که اصول حقوقی را نیز جزء منابع حقوقی آورده است.
در ماده 3 ق.آ.د.م قید «… که مغایر با موازین شرعی نباشد…» را به اصول حقوقی اضافه کرده است. خود اخلاق حسنه یکی از مهم‌ترین موارد اصول حقوقی به شمار می‌آید لذا در مورد اخلاق حسنه نیز «برخلاف موازین شرعی نبودن» ملاک است نه اینکه «موافق موازین شرعی بودن» ملاک باشد که در صورت اول به عنوان مانع عمل می‌کند و در صورت دوم به عنوان شرط.
مقررات مربوط به اخلاق حسنه (قواعد اخلاقی که وجدان عمومی مردم یک کشور پابند اجرای آن‌ها است) نیز در ارتباط با نظم عمومی است بنابراین اگر در عقد ازدواج شرط شده باشد که مادر شوهر به منزل شوهر رفت‌وآمد نکند این شرط بر خلاف اخلاق حسنه‌ی مردم کشور ما است.
16. ارزش و هنجار
مقدمه
در تمام جوامع بشری، طیف نامحدود امکانات موجود در هر قسمت از زندگی، از اشکال مختلف سلام و تعارف کردن گرفته تا انواع متفاوت لباس پوشیدن، فرهنگ را می‌سازند. راه‌های فراوانی وجود دارد که مردم مثلاً از نظر شکل لباس در جامعه ظاهر شوند: پوشیدن کت و شلوار معمولی، اورکت سربازی و شلوار خاکی، شلوار جین و پیراهن آستین کوتاه، کفش‌های مختلف، لباس‌های تنگ یا گشاد و غیره؛ اما هر جامعه‌ای بعضی از این لباس‌ها را پذیرفته و بقیه را طرد کرده یا حداقل نسبت به کسانی که انواع نامقبول را بپوشند به طریقی واکنش نشان می‌دهد. معیار داوری در مورد رفتار «صحیح» یا «نرمال»، هنجارهای اجتماعی یعنی مقررات رسمی یا غیررسمی تعیین‌کننده رفتار در یک وضعیت مشخص‌اند. این مقررات آن چنان پذیرفته و درونی شده‌اند که به ندرت متوجه وجود آن‌ها می‌شویم، مگر آنکه توسط شخص یا گروهی شکسته شده باشند.
ارزش‌ها و هنجارها، بن و اساس هر نظام به شمار می‌آید که تأثیر به سزایی در ثبات و دگرگونی نظام اجتماعی و سیاسی دارند. ارزش‌ها و هنجارها، فرهنگ و هویت یک کشور را شکل می‌دهند که با کوچک‌ترین تغییر، فرهنگ و هویت نظام را دگرگون می‌سازد. بر این اساس تقویت ارزش‌ها و هنجارها سبب انسجام ملی نظام می‌گردد. ارزش‌ها و هنجارهای هر
کشوری طبق نوع جامعه و نظام آن کشور قابل تعریف است. ارزش‌ها، عقیده مورد وفاق افراد و گروه‌هاست، در مورد آنچه که شایسته خوب و بد است. ارزش‌ها از جامعه‌ای به جامعه دیگر متفاوت است. ارزش‌ها، ارائه چشم‌اندازی برای ایجاد عملی در آینده هستند. هنجارها ممکن است توسط قانون یا بر اساس ارزش‌های اجتماعی شکل گیرند؛ بنابراین می‌توان گفت ارزش‌ها و هنجارها، شکل نظام‌یافته‌ای است که الگوهای رفتاری ما را تعیین می‌کند. هنجارها نیز همانند ارزش‌ها تقسیم می‌شوند. بسیاری از هنجارها و ارزش‌ها یک الگوی رفتاری ثابتی را تعیین می‌کنند که برای هر جامعه‌ای سندیت می‌یابد. ارزش‌ها و هنجارها، ایجادکننده نظم در جامعه هستند و در صورتی که افراد از هنجارها پیروی نکنند؛ خللی در نظم و امنیت جامعه ایجاد می‌گردد و افراد به عنوان یک هنجارشکن شناخته می‌شوند. انحراف از هنجارهای اجتماعی طبیعتاً مجازاتهایی را به دنبال خواهد داشت. مجازات قانون‌شکنان بر اساس اهمیتی که جامعه برای هنجار شکسته شده قائل بوده است تعیین و شامل طیف گسترده‌ای از درهم کشیدن چهره در مقابل شخص خاطی تا اعدام قانون‌شکن می‌شود.
اساس نظم جامعه، نظم تشکیل‌شده از ارزش‌ها و هنجارهایی است که افراد بر سر آن توافق دارند و اگر مانعی بر سر توافق آن‌ها ایجاد شود، سبب بر هم خوردن ساختار جامعه و به نوعی مخل امنیت در جامعه می‌گردد؛ بنابراین یک قانونی می‌بایست در جامعه ایجاد شود که بتواند ارزش‌ها و هنجارها را به استانداردهای داخلی تبدیل کند تا رعایت آن از سوی همه به یک شکل صورت گیرد؛ چنین قانونی از سوی دولت قابل تنظیم بوده و اجرای آن برای عموم لازم است.
16-1. مفهوم ارزش
مفهوم ارزش در مکاتب و سطوح مختلف تعاریف متعددی دارد. با توجه به نقش و اهمیتی که ارزش‌ها در اجتماع دارد، به طور مختصر به تعریفی از آن در اجتماع بسنده می‌کنیم.
در علم «جامعه شناسی»، ارزش به معنای خوب یا بد، شایسته و ناشایست، مطلوب و نامطلوب در نزد یک فرد یا گروه تعریف شده است. بعضی نیز آن را هنجار و معیار انتخاب یک فرد یا گروه در میان انتخاب‌های مختلف مربوط به یک موقعیت، تعریف کرده‌اند.
ارزش اجتماعی، واقعیت‌ها و اموری را تشکیل می‌دهد که مطلوبیت دارند و مورد خواست و آرزوی اکثریت افراد جامعه است. ارزش‌های اجتماعی جامعه، ارزش‌هایی هستند که عموم جامعه به آن متعهد بوده و در حفظ و اشاعه آن می‌کوشند. مثل نوروز، مهمان‌نوازی، ارزش پاک‌دامنی، احترام به پدر و مادر و … که البته این‌ها مربوط به جامعه ایران است. هر جامعه‌ای نسبت به روند شکل‌گیری، برای خود ارزش‌های اجتماعی خاصی دارد که از آن‌ها به عنوان هنجارهای اجتماعی یاد می‌شود.
16-2. مفهوم هنجار