ژانویه 26, 2021

سنگ های نیمه قیمتی

پیروزه. پیروزه از سنگهای قیمتی است که از عهد باستان در ایران شناخته شده و از معدن نیشابور استخراج میگردیده است. بعضی از کتب جواهر آن را به حضرت اسحق نسبت دادهاند. از کتیبهی بنیاد کاخ داریوش بزرگ در شوش معلوم میگردد که در آن تاریخ فیروزه اخشاین نامیده می شد و از خوارزم برای زینت آلات کاخ آورده شده بود . (زاوش 155:1375)
نهد لعل و پیروزه در صلب سنگ گل لعل در شاخ پیروزه رنگ (سعدی/ بوستان 2:1359)
طلق. منظور دانشمندان ایرانی و عرب از طلق فقط مادهای نیست که امروزه در کانی شناسی به آن تالک میگویند. به طوری که از نوشتههای آنان مستفاد میگردد کانیهای میلکا – تالک – گچ – مطبق – شیست مطبق و گاهی پنبه نسوز را طلق مینامیدند.(زاوش 471:1375)
نصیب دوزخ اگر طلق بر خود انداید
چنان برو جهد آتش که چوب نفت اندود(سعدی/غزل ها 23:1385)
عقیق. عقیق از جمله سنگ های نیمه قیمتی است که از عهد باستان در ایران شناخته شده بود و آثار آن در حفریات باستان شناسی از هزاره ی شوم قبل از میلاد بهبعد بهدست آمده است. عقیق دارای رنگهای مختلفی است ولی بهترین نوع آن عقیق سرخ پررنگ و درخشان است .(زاوش 164:1375)
دیگر نمی دانم طریق، از دست رفتم چون غریق
اینک لبانت چون عقیق، از بس که خونم میخوری (سعدی/غزل ها 119:1385)
لاجورد. لاجورد از سنگهای نیمه قیمتی است که از عهد باستان در ایران شناخته شده بود. قدیمترین سند تاریخی که در آن اشاره به نام لاجورد ایران شده کتیبههای آشوری است.(زاوش 207:1375)
پرنیان و نسیج بر نا اهل لاجورد و طلی است بر دیوار (سعدی/ گلستان 99:1381)
لعل. به نظر می رسد که لعل در اوایل دوره خلفای بنیعبّاس یعنی از قرن دوّم هجری به وسیلهی ایرانیان شناخته شده است. در همهی کتب جواهر نوشته شده که لعل در قدیم نبوده و به علت زلزلهای که در ارض ختلان اتفاق افتاد و کوه شکنان از توابع ختلان شکافته شد، کان لعل پدید آمد. (زاوش 103:1375)
سعدی نیز در آثار خود چندین بار از این سنگ قیمتی نام برده است.
آبگینه همه جا یابی، از آن بی محل است
لعل دشخوار بهدست آید، از آن است عزیز (سعدی/ گلستان 165:1381)
گویا مرغوب ترین نوع آن، لعل بدخشان بوده است:
گر سنگ همه لعل بدخشان بودی پس قیمت لعل و سنگ یکسان بودی (سعدی/ گلستان 167:1381)
لعل در ادبیات پارسی، مشبهٌ به (یا استعاره)ای برای لب معشوق است:
لعلش چو عقیق گوهرآگین زلفش چو کمند تاب داده (سعدی/غزل ها 265:1385)
مرجان. با اینکه بسّد فارسی و مرجان عربی است در خیلی از کتب فارسی بجای بسّد، مرجان نوشته اند. علمای ایرانی بسّد را گیاه دریایی میدانستند و آن را حجر شجری نیز میگفتند. امروزه معلوم شده که بسّد حیوان دریایی است که قرمزرنگ، صورتی و سیاه است و قسمت جامد آن از کربنات کلسیم و کمی کربنات منیزیم که مقداری هم اکسید آهن دارد تشکیل شده است. (زاوش 194:1375)
دیده در میفشاند بر دامن گوییا آستین مرجان داشت (سعدی/غزل ها 77:1385)
مروارید. مروارید از گوهرهایی است که در ایران از خیلی قدیم شناخته شده بود و شاید هم اوّلین بار بشر از مرواریدهای خلیج فارس استفاده نموده باشد. در کتب جواهر به مروارید اهمیّت زیادی داده شده و بیش از هر گوهر دیگر به توصیف آن پرداختهاند. مروارید را از حیث کوچکی و بزرگی دانهها، رنگ و آبداری و شکل به انواع مختلف تقسیم میکنند. (زاوش 125:1375)
سخن سعدی بشنو که تو خود زیبایی