ژانویه 15, 2021

دوره ی هخامنشی

خاصه آن وقت که در گوش کنی مروارید (سعدی/غزل ها 103:1385)
یاقوت. نزد کانی شناسان قدیمی ایران این سنگ قیمتی، عزیزترین و شریفترین جواهرات بوده و دربارهی آن بیش از سایر گوهرها بسط کلام داده شده است؛ از قرار معلوم این ماده از دورهی پیش از اسلام در ایران مقام ارجمندی داشته است.(زاوش 65:1375)
ساقی بده آن کوزهی یاقوت روان را
یاقوت چه ارزد؟ بده آن قوت روان را (سعدی/غزل ها 173:1385)
فلزات-همبسته‌ها
آهن. آهن از فلزاتی است که در زندگی بشر تأثیر بهسزایی داشته است؛ بشر آهن را بعد از مس، باقلع، سرب، طلا و نقره شناخت و به طوری که باستان شناسان نظر دادهاند در حدود 800 قبل از میلاد در ایران از آهن استفاده شده است. برخی از محقّقان عقیده دارند که کلمه آهن از آسن که در اوستا به معنی آهن آمده و آن هم از آسمن (به معنای آسمان) ریشه گرفته است.
در گات ها که قدیمی ترین قسمت اوستا است از آهن ذکری به میان نیامده است؛ امّا در یشتها که بعداً نوشته شده است از گرز آهنین – چنگال آهنین – اعصاب آهنین و تیغهی پولادین و همچنین در وندیداد از قاشق آهن (بند 14 از فصل نهم) و ظرف آهنین (بند 7 از فصل 16) نام برده شده است.(زاوش 289:1375)
دل نماند بعد از این با کس که گر خود آهن است
ساحر چشمش به مغناطیس زیبایی کشد (سعدی/غزل ها 248:1385)
روی. روی از فلزاتی است که بشر از دوران باستان بدون آن که آن را به عنوان فلز شناخته باشد مورد استفاده قرار داده است. در همهی زبان های باستانی حتّی یونانی و لاتینی به آن نامی نداده بودند. در ایران نیز روی از عهد باستان به کار برده شد و در بعضی از مفرغهای به دست آمده از آثار باستانی وجود دارد.کلمهی روی در ادبیّات قدیم ما اکثراً به مفرغ و گاهی به مس یا قلع اطلاق می شده است. (زاوش247:1375 )
آخر ز دست این همه فریاد و گفتگوی
دردت نمی کند سر رویین چون جرس ؟ (سعدی/غزل ها 139:1385)
زر. زر از جمله فلزاتی است که از زمانهای باستان مورد استفادهی بشر قرار گرفته است. احتمال میرود که در ابتدا ریزههای برّاق آن در کنار رودخانه توجّه او را جلب نموده باشد. باستان شناسان عقیده دارند که طلا در ایران، از هزاره سوّم قبل از میلاد مورد استفاده قرار گرفته و از آن اشیای زینتی درست میکرده اند. قسمتی از این اشیا در حفریات باستان شناسی به دست آمده است.
در دوره ی هخامنشی تولید طلا در داخل کشور و همچنین واردات آن به ایران افزایش یافته است و در این دوره برای اوّلین بار در جهان سکهی طلا ضرب شد. تا آن دوره در دنیا هنوز سکهی طلا ضرب نشده بود؛ سکه های رایج از مس و مفرغ و نقره بود و پس از داریوش، در کشورهای دیگر هم سکهی طلا ضرب شد.
در دوران ساسانی نیز طلا در ایران فراوان بوده به طوری که ظروف و دیگر اشیای طبقه مرفّه همه از طلا یا نقره ساخته میشده و این وضع پس از حملهی اعراب به ایران ادامه داشته است. مورّخین مینویسند حجّاج غذا خوردن در ظروف طلا و نقره را ممنوع اعلام نمود و از این تاریخ ساختن ظروف برنجی معمول گردید. (زاوش250:1375 )
زر بده مرد سپاهی را تا سر بنهد وگرش زر ندهی سر بنهد در عالم (سعدی/ گلستان 47:1381)
سیم. بشر نقره را از اواخر هزاره چهارم و اوایل هزاره سوّم قبل از میلاد شناخته و از معادن آن بهرهبرداری نموده است. قدیمیترین ظرفهای نقرهای بهدست آمده در کشور چین مربوط به 2400 سال قبل از میلاد است.
نقره در ایران از هزارهی سوّم قبل از میلاد شناخته شده است. در زمان کوروش هخامنشی از نقره سکّه ضرب شده و بهنام شکل به وزن 6/5 گرم به جریان گذاشته شده و ارزش هر شکل یک بیستم یک سکهی زر بوده است.
در دورهی هخامنشی قسمتی از دست مزد کارگران و همچنین حقوق افراد ارتش مخصوصاً نیروی دریایی با نقره پرداخت میگردید و از نقره ظروف سر سفره و زینت آلات ساخته میشده و مقادیر زیادی به صورت شمش همواره در خزاین ذخیره میگردیده است.
بعد از اسلام در ایران، سکهی نقره نخستین بار در حدود سال هشتاد هجری توسط خلفای اموی ضرب شد؛ بهرهبرداری از معادن نقره در دورهی سامانیان تا حملهی مغول در ایران رونق داشته است و از معادن زرافشان (پنجهیر) قسمت عمدهی نقرهی مورد مصرف تأمین میشده است.(زاوش259:1375)
((چنان که بزرگان گفتهاند : سیم بخیل از خاک وقتی برآید که وی در خاک رود)) (سعدی/ گلستان 153:1381)
سیماب. ژیوه که در دورههای بعد از اسلام به نامهای جیوه، زیوه، زیبق و زاووق نیز نامیده شد، از فلزاتی است که تصوّر میشود در دورهی هخامنشی در ایران شناخته شده بوده است. در زبان پهلوی به آن زیوندک گفته میشده است و تصوّر میشود زیبق و زاووق هم از آن یا از ژیوه ریشه گرفته باشند.