ژانویه 25, 2021

بررسی تطبیقی مفهوم ارتباطی دعوت در قرآن کریم با مفهوم انتقال در اندیشه …

 
 
شرایط دعوت از دیدگاه قرآن کریم
اینکه دعوت قرآن تحت چه شرایطی انجام می گیرد و دعوت گران در چه موقعیتی به دعوت و تبلیغ می پرداختند، یکی از مؤلفه های مورد نظر در دعوت قرآن می باشد. لذا در اینجا به موارد آن اشاره می شود.
توجه به شرایط اجتماعی زمان و مکان
توجه به زمان و مکان و شرایط دیگرِ دعوت از عوامل مؤثر در موفقیت‏ دعوت گر است، مثلاً در دعوت حضرت ابراهیم (ع) تکیه بر مبارزه با بت‏ پرستى و خضوع در برابر کواکب و اقطاب قدرت بوده است که حضرت ابراهیم (ع) به قوم خود می فرماید:
«ما هذِهِ التَّماثِیلُ الَّتِی أَنْتُمْ لَها عاکِفُونَ» (انبیا/۵۲)
ترجمه: این تصویرها چیست که به عبادت آنها کمر بسته‏اید؟
یا در دعوت لوط بُعد اخلاقى بیشتر جلب نظر مى‏کند، چراکه‏ انحراف جنسى و اخلاقى دامن گیر قوم او بوده است. یا در دعوت شعیب‏ اصلاح ساختار اقتصادى بیشتر مورد توجّه قرار گرفته است. چنان که قرآن می فرماید:
«وَ یا قَوْمِ أَوْفُوا الْمِکْیالَ وَ الْمِیزانَ بِالْقِسْطِ وَ لا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْیاءَهُمْ وَ لا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ‏» (هود/ ۸۵)
ترجمه: و اى مردم! پیمانه و وزن را با عدالت وفا کنید و بر اشیاء مردم عیب مگذارید و از حق آنان نکاهید و در زمین فساد مکنید.
تأکید بر مشترکات
تکیه بر مشترکات پذیرفته شده از شرایط حاکم در تبلیغ و دعوت مردم است:
«قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ تَعالَوْا إِلى‏ کَلِمَهٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً…» (آل‏عمران/ ۶۴)
ترجمه: بگو اى اهل کتاب بیائید به سوى کلمه‏اى که تمسک به آن بر ما و شما لازم است و آن این است که جز خدا را نپرستیم و چیزى را شریک او نگیریم و یکدیگر را به جاى خداى خود به ربوبیت نگیریم اگر نپذیرفتند بگوئید شاهد باشید که ما مسلمانیم.
تبلیغ پنهانى‏
اینکه موقعیت حاکم در دعوت و تبلیغ به چه صورت باشد، در استفاده از روش آشکار و پنهان تعیین کننده است:
«ثُمَّ إِنِّی أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَ أَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْراراً.» (نوح/ ۹)
ترجمه: و نوبتى علنى و گاهى سرى آن هم به چه زبانى دعوت نمودم.
توجّه به شرایط اجتماعى و زمان و مکان و نیز رعایت خصوصیات و حالات شخصى مخاطبان، لازمه تبلیغ و دعوت‏ است. از این رو نوح (ع) با استفاده از دو روش علنى و سخت پنهانى (خصوصى و عمومى)، برخى از مردم را به صورت مخفى و خصوصى و برخى را به شکل عمومى و علنى به ایمان فراخواند.[۹۴]
تمسّک به استدلال‏
در دعوت قرآن کریم، تحت شرایط متناسب دعوت گران از استدلال و خِرَد استفاده می کردند، که در آیات متعدد آمده است،[۹۵] از جمله:
«قالَ أَوَ لَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدى‏ مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آباءَکُمْ…» (زخرف/۲۴)
ترجمه: رسولشان پرسید: حتى در صورتى هم که آنچه من آورده‏ام بهتر باشد، از آنچه پدران خود را بر آن یافته‏اید؟
پیامبران در قبال قوم‏گرایى و آیین تقلیدى منکران‏ به استدلال و خرد تمسک می کردند. و التزام عملى تمامى پیامبران، به جدال احسن و رعایت عواطف و احساسات اجتماعى‏ مردم بوده است.[۹۶]
تهییج عواطف‏
استفاده از تهییج عواطف، متناسب با شرایط موجود در دعوتِ دعوت گران در آیات متعددی آمده است،[۹۷] از جمله می فرماید:
«وَ لَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ یا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ…» (طه/ ۹۰)
ترجمه: هارون از پیش به آنها گفته بود: اى قوم! گوساله‏پرستى فریبتان داده است.
هارون، پایدارى بر توحید و ایمان به ربوبیت خداوند را، شرط پیروزى در آزمون الهى خواند. و با یادآورى رحمت گسترده خداوند به بنى‏اسرائیل، باز بودن راه‏بازگشت از شرک و ارتداد را به آنان یادآورى کرد.[۹۸]
شناخت مخاطبان‏
لزوم رعایت استعداد و قابلیّت افراد از شرایط حاکم در دعوت و تبلیغ است:
«فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیاهَ الدُّنْیا، ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ…» (نجم/ ۲۹ و ۳۰)
ترجمه: پس تو اى پیامبر از هر کسى که از یاد ما روگردان است و جز زندگى دنیا نمى‏خواهد روى بگردان، علمشان تا همین جا کارگر است.
پیامبر (ص) به هدایت تمامى انسان‏ها، حتى دنیاپرستان روى‏گردان از یاد خدا تمایل دارد، ولی تکلیف پیامبر (ص) به روى‏گردانى از خدا فراموشان دنیا محور، بیانگر این است که رهبران و مبلغان الهى نباید قابلیت‏ها را نادیده انگاشته و فرصت‏هاى خود را در مواضع بى‏ثمر، هدر بدهند.[۹۹]
نتیجه گیری: این آیات نشان می دهد که دعوت گران در قرآن کریم متناسب با شرایط حاکم در زمان خود به دعوت و تبلیغ می پرداختند.