ژانویه 25, 2021

باستان شناسی

((… گفتم: آن کدام سفر است؟ گفت: گوگرد پارسی خواهم بردن به چین که شنیدم قیمتی عظیم دارد و از آنجا…)) (سعدی/ گلستان 103:1381)
مغناطیس. آهنربا را بشر قبل از میلاد مسیح شناخته و به خواصّ مغناطیسی آن پی برده است. چینی ها اوّلین بار در قرن یازدهم میلادی از آن در قطب نما استفاده نمودهاند و سپس در قرن چهاردهم میلادی کشورهای اروپایی نیز، از طریق ایران با قطب نما آشنا شدند.
باید دانست قبل از این که مسلمین از قطب نما در کشتیرانی و جهتیابی استفاده نمایند از کانیای به نام حجرالشّمس برای تعیین موقعیت خورشید در آسمان، در روزهای ابری و برای تعیین قبله استفاده مینمودند.(زاوش 337:1375)
دل نماند بعد از این با کس که گر خود آهن است
ساحر چشمش به مغناطیس زیبایی کشد (سعدی/غزل ها 248:1385)
هیدروکربورها
قیر. قیر، از موادّی است که بشر از هزارها سال قبل از میلاد آن را شناخته است. قدیمترین آثار قیر که در کاوشهای باستانی بهدست آمده مربوط به منطقهای بهنام علی کش در 130 کیلومتری اندیمشک است. کاوشهای باستان شناسی نشان داده است که در زمان سومریها در شوش قیر مورد استفاده قرار گرفته و از آن به جای ملات بین آجرها و سنگهای ساختمانی استفاده میشده است و جواهرات را با قیر نصب میکردهاند. از قیر برای اندودن کشتیها، گذاردن مو روی سر مجسمهها و تهیّه رنگ سیاه در نقّاشی و غیره استفاده میشده است.
فردوسی گوید:
یکی خوب صندوق از چوب خشک به کرد و گرفتند در قیر و مُشک
در اوستا هم از قیر به نام روغنهای معدنی یاد شده است.(زاوش 397:1375)
بستهی زنجیر زلف زود نیابد خلاص دیر برآید به جهد هرکه فرو شد به قیر (سعدی/غزل ها 171:1385)
کهربا. کهربا صمغی است فسیل و از جمله ئیدروکربورهاست. معمولاً در نزدیک لایههای زغال سنگ و لینیت مربوط به دوران سوّم زمین شناسی پیدا میشود.(زاوش 233:1375)
میل ازین جانب اختیاری نیست کهربا را بگو که من کاهم (سعدی/غزل ها 81:1385)
نبینی که چشمانش از کهربا است وفا جستن از سنگ چشمان خطا است (سعدی/ بوستان 177:1359)
نفت. آشنایی بشر با موادّ نفتی سابقهای بس طولانی دارد. قدیمیترین اشارهای که در سنگ نوشتهها به مصرف موادّ نفتی شده است مربوط به سارگن اوّل پادشاه سومری است. در ایران از زمان ایلامیان از موادّ نفتی استفاده میشده است. در زمان هخامنشیان حتّی در جنگها نفت به عنوان یک سلاح به کار برده می شده است.(زاوش 393:1375)
نصیب دوزخ اگر طلق بر خود انداید
چنان برو جهد آتش که چوب نفت اندود(سعدی/غزل ها 23:1385)
فصل هشتم
پزشکی و درمان
پزشکی و درمان
به لطف وجود دانشمندان بزرگی چون ابوعلی سینا و کتابهای گرانقدر بهجا مانده از آنها، ایران همواره از جایگاه ممتازی در علم پزشکی جهان برخوردار بوده است؛ سعدی ضمن برخی از حکایات و اشعار خود به برخی از بیماریهای رایج در زمان خود و همچنین بعضی از اصطلاحات پزشکی و دارویی اشاره دارد؛ سعی ما بر آن بوده تا با آوردن این بیماریها و اصطلاحات تصویری هرچند کمرنگ از پزشکی و درمان در آن دوره ترسیم نماییم.
بیماری ها