ژانویه 17, 2021

امر به معروف و نهی از منکر

در دیوان اشعار ابن یمین فریومدی شاعر قرن هشتم ذکری از حاتم اصم نیست . اما چهارده مورد
( 14 مورد ) نام حاتم طایی ذکر شده است .
در دیوان های اشعار منوچهری دامغانی و ناصر خسرو هرکدام چهار مورد (4مورد ) از حاتم طایی سخن گفته شده است اما نامی از حاتم اصم نیست .و این ها نمونه هایی است که عموماً با همین نسبت ها در بسیاری جاهای دیگر به ویژه متون نظم فارسی تکرار شده است و چنان که گفته شد اگر چه در بدو امر قیاسی مع الفارق به نظر می رسد اما می تواند خالی از فایده نباشد .
3-4- جست وجوی نام حاتم اصم در اینترنت
امروزه اینترنت در بسیاری از علوم و دانش ها و برای کسب بسیاری از اطلاعات بهترین و سریع‌ترین راه محسوب می شود . به همین سبب درباره ی موضوع مورد تحقیق یعنی حاتم اصم نیز با جست وجو در اینترنت سعی کردیم درصورت امکان به نتیجه ای مناسب دست یابیم . به همین دلیل نام حاتم اصم را در جستجو گر معروف اینترنیت جستجو کردیم یکی در جستجو گر یا هو که درآن ششصد و چهل و شش مورد (646 مورد) نام حاتم اصم یافت شد و دیگری جستجو گر گوکل که در آن ده هزار و هفتصد مورد ( 10700
مورد ) نام حاتم اصم یافته شد . اما نکته‌ی جالب آن است که پس از صرف زمان قابل توجه در چند نوبت و بررسی موارد یافت شده به این نتیجه رسیدیم که موارد یافت شده یا درحد آوردن نام حاتم است یا نکته ای بسیار مختصر درباره‌ی اوست که تکرار یکی از نکته های موجود در منابع مورد تحقیق ما است و یا ارجاع به سایتی دیگر که در آن جا نیز موردی مشابه با موارد پیشین یافت می شود یا مطلبی بدون ماخذ و منبع که قابل استناد و استفاده نیست و هم چنین بخشی از موارد یافت شده نیز به زبان عربی بود که از مقوله ی تحقیق ما خارج است . در مجموع نتیجه آن که مطلب یا نکته ای جدید و وی‍ژه درباره ی حاتم در اینترنت یافت نشد ولی دو نتیجه از کل این جستجو و خارج از بحث این تحقیق به دست آمده . یکی آن که صرف وجود موارد یاد شده درباره ی حاتم در اینترنت بیانگر آن است که در هرحال نام و یاد و شخصیت وی کلاً متروک و فراموش نشده است و به هر شکل حضوری اگر چه نه چندان کارآمد دارد و دیگر آنکه ما به عنوان فارسی زبانان به ویژه ما تحصیل کردگان دانشگاهی در رشته هایی چون زبان و ادبیات فارسی ، عرفان و تاریخ فعالیت مطلوب و مناسبی در بسیاری از زمینه های حیطه ی تحصیلی خود در فضای مجازی نداشته ایم و نتوانسته‌ایم خود را با حرکت سریع علوم و شیوه های نوین و پیش رفته ی اطلاع رسانی همراه و هماهنگ کنیم .
در این جا به ذکر مواردی می‌پردازیم که اثری از حاتم اصم در متون مذکور یافت شده است و البته در کنار آنها چند مورد نیز از یادکردهای حاتم در برخی متون دیگر اگر چه مختصر به عنوان نمونه آورده می‌شود و هر بخش نیز تا حد امکان بررسی و نقد می‌شود.
فصل چهارم : سیمای حاتم اصم در آثار نثر و نظم
4-1- سیمای حاتم اصم در کتاب شرح تعرف
شرح تعرف که کتابی است تألیف امام ابوابراهیم اسماعیل بن محمد بن عبدالله المستملی بخاری (متوفی به سال 434 هـ.ق ) شرحی فارسی است بر کتاب التعرف لمذهب التصوف نوشته ی ابو بکربن ابو اسحاق محمدبن ابراهیم بن یعقوب بخاری کلاباذی ( متوفی به سال 380 هـ.ق ) که به عربی تألیف گردیده است. این شرح معروف‌ترین شرح از میان چند شرح نوشته شده برکتاب تعرف است و کتابی بسیار معتبر در تصوف و یکی از قدیم ترین آن ها که موضوعاتی مختلف مانند دیانات و معاملات و حقایق و مشاهدات و رموز و اشارات را در برمی گیرد .
آن چه برای این تحقیق حائز اهمیت است حکایتی است جالب درباره ی حاتم اصم که درمیان مطالب کتاب ذکر شده است که به ذکر و بررسی آن می پردازیم و از خود حکایت جالب تر کاربرد ترکیب وضعی(( حاتم کر )) به جای حاتم اصم در متن است که درهیچ یک از متون مورد تحقیق ما مشاهده نشده است ؛ ترکیبی نامتعارف و تاحدی دارای بار غیر مودبانه که البته شاید در زمان تالیف این کتاب به حد امروز بار منفی نداشته است .
حکایت از این قرار است :
و در حکایات چنین آورده اند که حاتم کر به بغداد در آمد . [ خلیفه را خبر دادند که زاهد خراسان آمده است . او را بخواند تا ورا ببیند ، چون اندر آمد ] خلیفه را گفت السلام علیک یا زاهد . خلیفه او راگفت من زاهد نیستم که همه دنیا زیر فرمان من است .
زاهد توای . گفت لابل تو ای زاهد که خدای تعالی گفت : متاع الدنیا قلیل . زاهد آن باشد که به قلیل قناعت کرده باشد ، و تو به قلیل قناعت کرده ای . من به دنیا و عقبی قناعت نمی کنم چگونه زاهد باشم ؟!1
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1 ـ بخاری ، ابوابراهیم اسماعیل ، شرح التعرّف لمذهب التصوف ، جلد 1 ، ص127
توضیح : این حکایت که دربعضی منابع دیگر به همین شکل و دربرخی منابع در قالب بخشی ازحکایتی مفصل تر آمده است اولاً حکایت از سفر حاتم به بغداد دارد ، دیگر حاکی از آن است که گویا او را با لقب زاهد خراسان می شناخته اند که می تواند نشان سرآمدی او حداقل از نظر شهرت برتمام زاهدان خراسان درآن روزگار داشته باشد . پذیرفتن دعوت خلیفه که البته معلوم نیست کدام خلیفه بوده است از سوی حاتم جای درنگ و تامل دارد اما باتوجه به سخنان حاتم به او شاید به قصد تنبه خلیفه و از باب امر به معروف و نهی از منکر توجیه بپذیرد .
به هرحال سخنان حاتم با خلیفه نشان از صراحت و شجاعت او در بیان حق است و نیز بلند نظری وی در بی توجهی به دنیا و عقبی هم چنین تعریف خاص و
زیرکانه و تاحدی طنز آلود و طعنه گونه‌ی وی از زهد نیز قابل توجه است .
4-2- سیمای حاتم اصم درکتاب طبقات الصوفیه
کتاب طبقات الصوفیه تالیف شیخ الاسلام خواجه عبدالله انصاری ( 481-396 هـ.ق ) که در قرن پنجم هجری قمری نوشته شده است و خواجه عبدالله انصاری در تالیف آن به کتاب طبقات الصوفیه از شیخ عبدالرحمن سلمی نیشابوری ( متوفی به 420 هـ.ق) نظر داشته است . درهرحال این کتاب از امهات متون عرفانی و نیز یکی از قدیمی ترین آنها به زبان فارسی درشرح حال ، اقوال و عقاید بزرگان تصوف است و یکی از آن بزرگان حاتم اصم است و شگفت آن که صوفیانی بسیار نا معروف تر و فروتر از حاتم به طور مستقل دراین کتاب بخشی را به خود اختصاص داده اند . اما بخش مستقل و مفصلی در معرفی حاتم نیامده و تنها در چند مورد ضمن سخن درباره ی دیگران از حاتم ذکر ی به میان آمده است ، در حد نام یا اشارتی کوتاه که در هر حال ذکر آن ها دراین جا خالی از لطف و فایده نیست :
[ 28] شقیق بن ابراهیم البلخی