ژانویه 21, 2021

ادب فارسی

سروناز که شاخههایش متمایل، سرو آزاد که شاخههایش راست رسته و سرو سهی که دو شاخهاش راست رسته است. شاعران سرو را آزاد نامند، به سبب این که از بار میوه آزاد است و یا به مناسبت این که از برگ ریزی خزان آزاد و همیشه سبز و خرم است؛ و یا این که چون همیشه سرسبز و تازه است و پژمرده نمیشود، از این رو آنرا سرو آزاد نام نهادهاند. (رنگچی 201:1389)
سعدی نیز از این سه نوع سرو سخن رانده است.
در پیش لطافت تو میراد هر سرو سهی که بر لب جوست (سعدی/غزل ها 235:1385)
سرو آزاد به بالای تو میماند راست
لیکنش با تو میسر نبود رفتاری (سعدی/غزل ها 124:1385)
آن سروناز بین که چه خوش میرود به راه
وان چشم آهوانه که چون میکند نگاه (سعدی/غزل ها 194:1385)
سقمونیا. سمقونیا، که آن را به عربی محموده میگویند گیاهی است پایا از تیرهی پیچکها که درحقیقت یکی از گونههای نیلوفر به شمار میرود. این گیاه دارای ریشه ضخیم و گوشتدار و ساقهی بالا رونده و پیچنده به ارتفاع دو تا پنج متر است. گیاه مزبور در نواحی کریمه، قفقاز، سوریه، عراق، یونان و نواحی غربی ایران به حالت خودرو میروید. برگهای این گیاه متناوب و زاویه دار و نوک تیز بیکرک و کمانی شکل است. میوهاش به شکل کپسول و دوخانه و شامل دانههای زاویهدار شفاف است. از ریشهی این گیاه صمغ و سقزی بهدست میآورند که به غایت تلخ و از مسهلهای بسیار قوی است و از قدیم الایّام مورد استفاده قرار میگرفته است. (رنگچی 213:1389)
چنین سقمونیای شکّر آلود ز داروخانهی سعدی ستانند (سعدی/غزل ها 25:1385)
شمشاد. شمشاد به صورت درخت یا درختچه است، از راستهی دو لپهایها، جدا گلبرگ که تیرهی خاصّی بهنام تیرهی شمشادها را به وجود میآورد. شمشاد در همهی جنگلهای شمالی ایران میروید و به عنوان زینت هم در باغها و باغچهها کشت میشود.
شمشاد دارای چوبی سخت و با دوام است. از این رو برای تهیّهی ماسورههای نساجی به کار برده میشود. در ادب فارسی شمشاد نیز مانند سرو به عنوان تشبیه برای قد و قامت محبوب به کار رفته است. (رنگچی 254:1389)
تو با چنین قد و بالا و صورت زیبا به سرو و لاله و شمشاد و گل نپردازی (سعدی/غزل ها 343:1385)
صبر. صبر، گیاهی است از تیرهی سوسنیها جزو دستهی تک لپهایها که دارای برگهای ضخیم و دراز و سبز مایل به قرمز است. گلهایش به رنگ زرد مایل به سبز است که به صورت خوشه روی ساقهی مولّد گل قرار دارند.
از این گیاه شیرابهای به دست میآورند که پس از تغلیظ به نام صبر زرد به بازار عرضه میدارند؛ طعم صبر بسیار تلخ و قیآور است و بویش نسبت به انواع آن فرق میکند. (رنگچی 264:1389)
منشین ترش از گردش ایام که صبر تلخ است ولیکن بر شیرین دارد (سعدی/ گلستان 51:1381)
گویا برای این که کودک تازه دندان برآورده را از شیر بگیرند بر پستان مادر صبر میآغشتند و کودک پس از مدتی و بر اثر تلخی صبر، دیگر میلی به پستان مادر نشان نمیداد:
(( چو بازو قوی کرد و دندان ستبر بر اندایدش دایه پستان به صبر
چنان صبرش از شیر خامش کند که پستان شیرین فرامش کند )) (سعدی/ بوستان 159:1359)
صندل. صندل، درختی است که دارای چوبی خوش بوی است و بهترین آن سرخ یا سپید است. در «تحفهی حکیم مومن» آمده است که: درخت او به قد درخت گردکان و ثمرش شبیه به خوشهی حبه الخضرا است که مقوّی معده و دل و مفرّح است و برای رفع بد بویی دهان و دردسر حاد و بادسرخ نیز مفید است و چوبش نیز به مصارف درمانی و عطر سازی میرسد. (رنگچی 266:1389)
پیرمردی ز نزع مینالید پیر زن صندلش همی مالید (سعدی/ گلستان 136:1381)
صنوبر. صنوبر درختی است از تیرهی مخروطیان (ناژویان) که همیشه سبز است و جزو درختان زینتی باغها است و تا ارتفاع زیاد رشد میکند، برگهایش پهن، کامل و دانهدار است. سطح فوقانی برگها سبز کمرنگ و سطح تحتانی آنها سپید رنگ است. در حدود بیست گونه صنوبر شناخته شده است که برخی از گونههای آن سی تا چهل متر ارتفاع پیدا میکند. چوب صنوبر در صنعت نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
میوهی صنوبر باریک و دراز است و مخروط صنوبر را حب الصّنوبر گویند؛ دانهی صنوبر سرفه را درمان و طبع را نرم میکند و سینه را یاری و با قوت مینماید.