ژانویه 19, 2021

ابوریحان بیرونی

مصری ها و هندی ها، جیوه را از 1500 سال قبل از میلاد میشناخته اند و چینیها 2000 سال قبل از آن که در اروپا برای معالجهی سفلیس از آن استفاده کنند، برای درمان زخم معده به کار میبردند.
در ایران زمان ساسانیان از جیوه و ترکیبات آن به عنوان دارو استفاده میشده است و مطابق نوشتهی نمایندگان چین که بین سال های 455 و 531 میلادی به دربار ایران رفت و آمد داشتهاند جیوه را از محصولات ایران قلمداد کردهاند.
دانشمندان بعد از اسلام جیوه را از فلزات هفتگانه دانستهاند؛ کیمیاگران آن را ابوالارواح نامیده و برای آن اهمیّت بسیاری قایل بودهاند و نامهای مستعار دیگری از قبیل: آبق، سماک، آبک، حوا، زموم و… به آن دادهاند.
زکریای رازی اوّلین کسی است که از جیوه به عنوان یک مادهی پلشت بر استفاده کرده است. ابوریحان بیرونی، وزن مخصوص آن را 7/13 و عبدالرحمان خازنی 56/13 تعیین کردهاند. رازی، در کتاب الاسرار مینویسد: بهترین نوع جیوه سفید و لطیف است که اگر آن را از پارچهای بگذرانند نبایستی جسم سیاهی شبیه به سرمه بر روی پارچه باقی بماند.(زاوش 265:1375)
دیده ام می جست گفتندم که بینی روی دوست
عاقبت معلوم کردم کاندر او سیماب داشت (سعدی/غزل ها 244:1385)
مس. مس اوّلین فلزی است که بشر آن را مورد استفاده قرار داده است. ابتدا مس ناتیف به وسیله چکش کاری و سپس ذوب مس و بعداً کانیهای مس مورد استفاده قرار گرفته است.
در ایران نقطهای که تا کنون قدیمیترین اطلاعات را در بارهی ذوب مس به دست داده، سیلک کاشان است. با توجه به نظر باستان شناسان، این طور استنباط میشود که اگر ایران، اوّلین کشور استفاده کننده از مس نباشد، جزو اوّلین کشورهایی است که این فلز را مورد استفاده قرار دادهاند.
در هزاره های چهارم و سوّم قبل از میلاد در اغلب نقاط ایران، صنعت ذوب مس وجود داشته است. در ایلام 3500 سال قبل از میلاد، در کردستان و لرستان از هزاره دوّم قبل از میلاد و در خراسان از هزاره سوّم قبل از میلاد، از مس استفاده مینمودهاند.(زاوش 271:1375)
گویند روی سرخ تو سعدی که زرد کرد؟
اکسیر عشق در مسم افتاد و زر شدم (سعدی/غزل ها 125:1385)
کانه‌ها – شبه فلزات
توتیا. در مورد ترکیب این مادّه بین مولّفین کتب ادویه و جواهر هماهنگی دیده نمیشود؛ نویسندههای کتب ادویه که غالبا از نوشتههای جالینوس و دیسقدریدس الهام گرفتهاند، مینویسند که توتیای صنعتی از بخار مس یا سرب به وجود آمده است (قانون ابن سینا، جامع المفردات ابن بیطار، تحفهی حکیم مومن، مخزن الادویه و…) ولی در کتب جواهر، مادهی اوّلیهی توتیا را سنگ توتیا نوشتهاند و اینطور که استنباط میشود نظرشان به کانیهای اکسیده روی بوده است (کالامین، اسمیتسونیت).
در فرهنگها که غالبا لغات پزشکی را از کتب ادویه اقتباس نمودهاند، توتیا از بخار سرب یا مس دانسته شده است.(زاوش368:1375).
خاکت در استخوان رود ای نفس شوخ چشم
مانند سرمهدان که در او توتیا رود (سعدی/غزل ها 24:1385)
سرمه. سرمه را بشر از چهار هزار سال قبل از میلاد شناخته و از آن برای آرایش چشم و برای داروها استفاده کرده است. مطابق مدارک موجود، از مقبرههای مصریهای باستان آثار این مادّه به دست آمده است و در تورات کتاب دوّم پادشاهان باب نهم بند 30 و کتاب حزقیال نبی باب 23 بند 40 از آن یاد شده است.
در ایران، در دورهی هخامنشی به طوری که مورّخان نوشتهاند از سرمه استفاده میشده است.(زاوش374:1375)
بصر روشنم از سرمهی خاک در توست
قیمت خاک تو من دانم کاهل بصرم (سعدی/غزل ها 217:1385)
گوگرد. گوگرد، از موادّ معدنی است که مدتها پیش از میلاد مسیح بشر آن را شناخته است. در تورات و انجیل ذکر شده که بر اثر خشم خداوند آتش و گوگرد به سدوم و عموره بارید. در ایران خیلی محتمل است که در زمان هخامنشی گوگرد را شناخته و از آن استفاده نموده باشند. از قرار معلوم در دورهی هخامنشی برای سوگند دادن آب گوگرددار را به متّهم میدادهاند و در صورتی که متّهم دچار ناراحتی نمیشد تبرئه میگردید.
بعد از اسلام گوگرد علاوه بر مصرف دارویی بیشتر در کیمیا به کار برده میشده و از ارواح بوده است (ارواح به چهار ماده گوگرد، زرنیخ، نوشادر و جیوه گفته میشد) و نام کیمیایی آن را حجر ملک نوشتهاند. رازی دانشمند ایرانی اوّلین کسی است که از سولفاتها (زاج سبز) جوهر گوگرد استخراج نموده و میدانیم که این مادّه بعداً چه تأثیر عظیمی در صنعت گذاشت. (زاوش385:1375).