کبر و غرور

دانلود پایان نامه

سرانجام در عصر حاضر نیز فیلسوفانی همچون تیلور مباحث مربوط به غرور را مطرح کردند و در مباحث خود هم از اخلاق دینی و مسیحی که غرور را جزء هفت گناه کبیره قرار داده بود و هم از اخلاق ارسطویی که غرور را به‌عنوان «زینت فضائل» مطرح کرده بود، استفاده کرده و غرور را به‌صورت نسبی تعریف کردند.
1-4-2 فلسفه‌ اسلامی
از آن‌جا که مباحث اخلاقی در فلسفه‌ی اسلامی تا حد زیادی متأثر از آیات و روایات است، بنابراین در مورد پیشینه‌ی موضوع غرور نیز ما به قرآن رجوع می‌کنیم.
نخستین جرقه‌های غرور از نظر قرآن، در آغاز آفرینش انسان و در چهره‌ی شیطان دیده شد، هنگامی‌که خداوند به او خطاب کرد: چه چیز تو را مانع شد از اینکه بر آدم سجده کنی، شیطان با لحنی غرورآمیز گفت: من از او بهترم! مرا از آتش آفریده‌ای و او را ازگل، «قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ» شیطان بر اثر غرور بیش از حد خود نتوانست برتری خاک از آتش و برتری توبه را بر لجاجت و اصرار بر گناه دریابد و برای همیشه مطرود و ملعون درگاه الهی شد.
از این‌رو واژه‌ غرور در قرآن، گاه به معنای شیطان می‌آید، چرا که اولین مغرور، شیطان بود. این غرور، که به معنای تکبر و لجاجت و خودفریبی است، از نظر آیات و روایات اسلامی مذموم و ناپسند است و همواره به‌عنوان رذیلت در نظر گرفته می‌شود.
فیلسوفان اسلامی نیز با تکیه بر آیات، غرور را در معنای منفی و به‌عنوان رذیلت در نظر گرفتند. البته هر جا که خواستند تعبیر مثبتی از واژه‌ غرور داشته باشند با تغییر دادن نام آن، معنایی همچون غرور مثبت ارسطویی را مطرح کردند.
به عنوان مثال، ابن‌مسکویه واژه‌ی غرور را «کِبَرنفس» بیان می‌کند. از نظر ابن‌مسکویه کِبَر‌نفس یا همان بزرگ‌منشی در حقیقت، خوار داشتن ثروت و توانایی بر تحمّل ارجمندی و خواری است». خواجه نصیرالدین طوسی نیز مباحث مربوط به کِبَرنفس را مطرح کرده و آن را به عنوان فضیلت می‌پذیرد. از نظر این فیلسوفان، کِبَر نفس فضیلتی است که تحت جنس شجاعت قرار می‌گیرد.
البته فیلسوفانی همچون غزالی، نراقی، فیض کاشانی نیز مباحث مربوط به غرور را مطرح کردند، که از نظر آن‌ها غرور در معنای رذیلت و منفی مطرح می‌شود. از نظر ایشان، غرور سرچشمه‌ی همه‌ی گناهان و مادر رذائل است، به نحوی که گناهان دیگر نیز از آن به‌وجود آمده است. در ادامه، نظرات فیلسوفان اسلامی و غربی به تفصیل بیان خواهد شد.
فصل دوم: غرور از نظر فیلسوفان اسلامی
2-1 ریشه‌های مذهبی غرور در آراء فیلسوفان اسلامی
در این فصل، قصد داریم موضوع غرور را از نظر فیلسوفان اسلامی مورد بررسی قرار دهیم. با توجه به اینکه فیلسوفان اسلامی در بسیاری از مباحث اخلاقی به ویژه در بحث غرور به مباحث دینی استناد کرده‌اند و نظرات خود را بر اساس رویکرد دینی مطرح کرده‌اند، و حتی تبیین‌های فلسفی آن‌ها نیز ناظر به آیات و روایات بوده است، لذا به این دلیل که به لحاظ مبنایی حیطه کار مشخص شود، ابتدا مباحث مربوط به آیات و روایات را مطرح کردیم تا ببینیم غرور به لحاظ تعریف، ماهیت و حکم در آیات و روایات چه جایگاهی دارد تا مشخص شود فیلسوفان اسلامی در تعریف، ماهیت و حکم غرور تا چه اندازه متأثر از آیات و روایات بوده‌اند.
2-1-1 غرور در آیات
غرور در اصل از ماده‌ی «غرّ» (بر وزن حرّ) به معنای اثر ظاهری چیزی است و لذا به اثر ظاهر در پیشانی اسب غرّه گفته می‌شود. و همچنین به حالت غفلت نیز اطلاق می‌شود. به این معنا که فرد در ظاهر هوشیار است، اما در حقیقت، بی‌خبر است و به معنی نیرنگ نیز استعمال می‌شود. اینکه گفته‌اند دنیا متاع غرور است، مفهومش این است که غرور، وسیله و ابزاری هم برای فریب دادن خویشتن و هم فریب دادن دیگران است.
2-1-1-1 تعریف غرور
در قرآن، غرور به فتح غین (غَرور) به معنای موجود فریب‌کار و به ضم غین (غُرور) به معنای فریب آمده است، لذا اگر غرور به معنای غفلت و از طرفی به نتیجه‌ی چیزی و تجلی آن گفته شود، کبر نتیجه و معلول غفلت است. بنابراین انسان متکبر یعنی فریب‌خورده‌ای که بواسطه‌ی غفلت، مغرور شده است و در خود احساس فضیلت کاذب می‌نماید. شیطان نیز به همین واسطه از رحمت خدا دور شد، زیرا همین عامل دامنش را گرفت، از این رو شیطان را نیز غرور گویند.
2-1-1-2 ماهیت غرور
از نظر قرآن، تکبر و غرور یک خوی خطرناک درونی است و به پدیده‌های ظاهری آن حتی ساده‌ترینش اشاره شده و از طرز راه رفتن متکبران مغرور، سخن گفته تا به این نکته اشاره کند که غرور در پایین‌ترین سطح نیز مذموم و ناپسند است. بنابراین از نظر قرآن، غرور یک رذیلت اخلاقی است که در انسان باعث بروز رفتارهای خطرناک می‌گردد.
قرآن در آیات فراوانی به مبارزه با کبر و غرور برخاسته و با تعبیرات زنده و روشنی مؤمنان را از آن نهی می‌کند، گاه روی سخن را به پیامبر(ص) کرده، می‌گوید: در روی زمین از روی کبر و غرور، گام بر مدار، چرا که تو نمی‌توانی زمین را بشکافی! و طول قامتت به کوه‌ها نمی‌رسد!
«وَلَا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحًا ۖ إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا»
این آیه، اشاره به این نکته است که افراد متکبر و مغرور غالباً به هنگام راه رفتن پاهای خود را محکم به زمین می‌کوبند تا مردم را از آمد و رفت خویش آگاه سازند، گردن به آسمان می‌کشند تا برتری خود را به پندار خویش بر زمینیان مشخص سازند! ولی قرآن می‌گوید: آیا تو اگر پای خود را به زمین بکوبی هرگز می‌توانی زمین را بشکافی یا ذره ناچیزی هستی بر روی این کره‌ی عظیم خاکی.
2-1-1-3 عوامل غرور
نخستین جرقه‌های غرور از نظر قرآن در آغاز آفرینش انسان و در چهره‌ی شیطان دیده شد، هنگامی که خداوند به او خطاب کرد: چه چیز تو را مانع شد از اینکه بر آدم سجده کنی؛ هنگامی که تو را فرمان دادم؟ «شیطان با لحنی غرورآمیز گفت: من از او بهترم! مرا از آتش آفریده‌ای و او را ازگل، (قَالَ مَا مَنَعَکَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُکَ ۖ قَالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نَارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ). ابلیس بر اثر غرور بیش از حد خود نتوانست برتری خاک از آتش و برتری توبه را بر لجاجت و اصرار بر گناه دریابد و برای همیشه مطرود و ملعون درگاه الهی شد.
حال این شیطان مغرور و فریب‌خورده برای انتقام از آدم می‌خواهد او را نیز با وعده‌های فریبنده به گمراهی بکشاند: «فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ ۚ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَهَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا یَخْصِفَانِ عَلَیْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّهِ ۖ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَکُمَا عَنْ تِلْکُمَا الشَّجَرَهِ وَأَقُلْ لَکُمَا إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمَا عَدُوٌّ مُبِینٌ» (و آن دو را بفریفت و به پستی افکند، چون از آن درخت خوردند، شرمگاه‌هایشان آشکار شد و به پوشیدن خویش از برگ‌های بهشت پرداختند پروردگارشان ندا داد آیا شما را از آن درخت منع نکرده بودم و نگفته بودم که شیطان به آشکارا دشمن شماست؟) در این آیه نیز غرور به معنای فریفتن آدم و حوا در ارتکاب گناه نخستین است.
«یَعِدُهُمْ وَیُمَنِّیهِمْ ۖ وَمَا یَعِدُهُمُ الشَّیْطَانُ إِلَّا غُرُورًا» (به آنها وعده می‌دهد و به آرزوشان می‌افکند و شیطان آنان را جز به فریب وعده ندهد.) در این آیه، «غرور» به معنی اثر آشکار چیزی است و غالباً به آثاری که ظاهری فریبنده و باطنی ناپسند دارد گفته می‌شود.»
در آیاتی نیز قرآن، دنیا را به عنوان مَتاع غرور معرفی کرده است: «کُلُّ نَفْسٍ ذَائِقَهُ الْمَوْتِ ۗ وَإِنَّمَا تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ ۖ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّهَ فَقَدْ فَازَ ۗ وَمَا الْحَیَاهُ الدُّنْیَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ»(همه‌کس مرگ را می‌چشد، و به تحقیق در روز قیامت مزد اعمال شما را به کمال خواهند داد و هر کس را از آتش دور سازند و به بهشت درآورند به پیروزی رسیده است و این زندگی دنیا جز متاعی فریبنده نیست.)