پایان نامه ارشد درمورد توسعه پایدار، توسعه پاید، اندازه گیری، زیست محیطی

متفاوت در مورد پایداری، عدم وجود یک روش پذیرفته شده همگانی و قابل کاربرد در تمام مناطق و بخش ها، جای تعجب نیست (بِل و مورس، ۱۳۸۶، ۳۰). اگر پایداری را به عنوان شرایط رفاه متداوم جامعه در نظر بگیریم، می توان گفت که در عصر مدرن؛ فرایند اندازه گیری از اواخر دهه ۱۹۴۰ شروع شد. آنجا که مدلهای GDP و GNP (تولید ناخالص داخلی و تولید ناخالص ملی) به عنوان شاخص کلی رفاه یک ملت مبنا قرار گرفت (IISD,1999) و البته اعتراضات گسترده ای نسبت به آن شکل گرفته و تا به امروز نیز ادامه دارد که طرفداران اقتصاد اکولوژیک و رویکرد پایداری قوی در رأس آنها قرار دارند.
اسپانگنبرگ۴۵ (۲۰۰۵) معتقد است که از نقطه نظر علمی مواردی مثل ابزار اندازه گیری جامع یا شاخص پایداری نمی‌تواند وجود داشته باشد( (Rajesh Kumar Singh, H.R. Murty, S.K. Gupta, A.K, Dikshit.,2009. وارهویت۴۶ (۲۰۰۲) اندازه گیری توسعه پایدار را به عنوان یک رویکرد دو مرحله ای۴۷ در نظر می گیرد که در قدم اول پیشرفت های صورت گرفته را در زمینه های مشخص انتخاب نموده و توسط شاخص‌های توسعه پایدار اندازه گیری می‌شوند و در قدم دوم، پیشرفت های محقق شده در زمینه توسعه پایدار را از طریق ترکیب آنها و بررسی ارتباط متقابل بین آنها مورد ارزیابی قرار می دهد (Ibid,15).
شاید مقبول ترین رهیافت برای اندازه گیری پایداری و توسعه پایدار، بکارگیری معرف ها و شاخص ها است(Bell& Morse,2003,16). اما مطابق با گفته های لانکروبیج کمپ۴۸ در سال ۲۰۰۰، شاخص‌های موجود بطور کامل به تنهایی توان بازگویی همه چیز را در مورد پایداری ندارند، مگر آنکه یک ارزش مرجع همچون آستانه ها و اندازه های مشخصی برای هر شاخص وجود داشته باشد.
بطور کلی هدف اندازه‌گیری و یا سنجش پایداری، ارائه یک نمای کلی از وضعیت پایداری در سطح فضاست که می تواند به صورت یک طیف از پایداری کامل تا ناپایداری کامل امتداد یافته و در نهایت زمینه های شناسایی عوامل موثر بر پایداری را فراهم سازد.(یاری، ۱۳۹۰: ۶۸)
۳-۱۴- روش ها و ابزارهای سنجش پایداری
عموماً روش‌ها و ابزارهای سنجش پایداری با در نظر داشتن مفاهیم پیش گفته، تلاش دارند تا رشد اقتصادی جوامع را در کنار وضعیت خدمات اجتماعی، فرهنگی و ارزش های زیست- محیطی جامعه بررسی کنند. در این روش پایداری توسعه با ملاحظه پاسخ‌گویی آن به نیازهای حال و آینده نسل ها، حفاظت و توسع? سرمایه های طبیعی و سرمایه های انسانی و اجتماعی بررسی می شود(براپور،۱۳۷۸: ۴). در این راستا، نس و همکاران۴۹ (۲۰۰۷) یک چارچوب جامع برای ابزارهای سنجش پایداری را توسعه داده اند که از سه چتر یا طبقه کلان تشکیل شده که عبارتند از: (۱) شاخص ها/معیارها، که بیش تر به صورت غیر یکپارچه و یا یکپارچه تقسیم می شوند، (۲) ارزیابی مبتنی بر محصول با تمرکز بر روی مواد و یا جریان انرژی از محصول یا خدمات از دیدگاه چرخه حیات، و در نهایت (۳) ارزیابی یکپارچه، که مجموعه ای از ابزارهاست که معمولا بر روی تغییر راهبرد و سیاست یا اجرای یک پروژه متمرکز می شوند(singh R.at all,2009: 196). در این میان، لازم به ذکر است که شاخص ها/معیارهای پایداری در فرایند اندازه گیری پایداری دارای نقش کلیدی هستند. چراکه امروزه به طور معمول این موضوع پذیرفته شده که برای پیوند بین موضوعات اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی و نشان دادن روابط متقابل قدرت “شاخص های پایداری” ابزار بسیار سودمندی به حساب می آیند(رضوانی، ۱۳۸۸: ۱۴۷). چراکه، شاخص ها ابزارهای هستند که عموماً حالتی خاص از توسعه اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی را در یک منطقه به صورت کمی و کیفی ارائه می‌دهند و می توانند برای تجزیه و تحلیل عملکرد و پیش بینی عملکرد چیزی در آینده استفاده شوند. شاخص می تواند به توصیف داده‌ها به شکلی ساده کمک کند و به این ترتیب می توان برای کمک به تصمیم گیری‌ها از آن ها استفاده کرد(Rorarius J.2007: 13). برابر مطالعات، عمومیت یافته‌ترین و کاربردی‌ترین روش برای ارزیابی و سنجش پایداری، شاخص ها/معیارهای ها هستند که مهم ترین آن ها عبارتند از شاخص های فشار زیست محیطی۵۰، جاپای بوم شناختی۵۱، تولید ناخالص ملی۵۲، شاخص های اجتماعی۵۳، شاخص توسعه انسانی۵۴، شاخص های پایداری زیست- محیطی۵۵ و شاخص های توسعه پایدار۵۶.
در بین مجموعه شاخص های مذکور، شاخص های توسعه پایدار(SDI)57 “به دنبال ارائه تصویری کامل از سیستم اجتماعی، اقتصادی و محیطی با یک روش یکپارچه، برای منعکس کردن ماهیت پایداری به شکلی جامع از توسعه پایداری است”(Curry, & Maguire,2007: 2). از شاخص های توسعه پایدار در سطح بین المللی(به عنوان مثال سازمان ملل متحد، اتحادیه اروپا)، منطقه ای(به عنوان مثال کشورهای شمال اروپا)، ملی(به عنوان مثال ایرلند) و سطوح محلی استفاده می شود. هدف ایده بر این مبنا است که جمع‌آوری و ترکیب شاخص‌های مختلف به شکل ترکیبی می تواند ابعاد مختلف اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی پایداری را اندازه گیری نماید. که با تجزیه و تحلیل چند بعدی از توسعه پایدار، کمک های کارآمدی برای گسترش، تعدی و یا تفسیر سیاست‌ها و تصمیم‌گیری ها ارائه می کند(Curry,& Maguire, 2007:27). نشان دادن این شاخص ها به عنوان ابزار مدیریتی از طریق مدل های اندازه گیری پایداری امکان پذیر است.
۳-۱۵- مدل های اندازه گیری پایداری بر مبنای شاخص ها
این مدل ها از هنگام طرح نظریه توسعه پایدار و به ویژه شاخص‌های آن، زمینه بروز و ظهور یافته اند. برخی از مدل ها به گونه ای سازمان یافته است که صرفاً به عنوان مدل اندازه گیری تلقی نمی شود، بلکه بسته ای واحد با شاخص های تعریف شده است که فرایند طراحی و اندازه گیری شاخص های پایداری را به طور همزمان و توأمان در بر داشته و به عبارتی امکان دخل و تصرف و جایگزینی در آن ها وجود ندارد. دلیل آن، این موضوع است که نمی توان بدون شاخص در این زمینه اقدام کرد. افزون بر این با توجه به وسعت موضوع، تدوین رهیافت های جامع در کاربرد شاخص ها به چالشی قابل توجه تبدیل شده است. در حال حاضر روش های زیادی ابداع شده که به جنبه های متفاوتی از توسعه پایدار و سنجش پایداری اشاره دارند و به صورت یک تصویر کلی در کنار هم قرار می گیرند و بعضی دیگر هم به تبادل نظر درباره شاخص ها می پردازند. یکی از مطالعات دقیق انجام گرفته در این زمینه کارباسل۵۸(۱۹۹۸) است. وی پنج مدل برای ارزیابی و سنجش پایداری بر اساس شاخص ها و معرف ها ارائه کرده که عبارتند از: ۱- جای پای اکولوژی۵۹ ۲- میزان سنج یا بارومتر پایداری۶۰ ۳- انتخاب ویژه یا آزمون و خطای معرف ها۶۱ ۴- چارچوب فشار- فشار- وضعیت موجود- واکنش۶۲ ۵- رویکرد اندام وار۶۳(Bossel,1999:13). افزون بر این در فرایند تکاملی ادبیات پایداری، می توان به مدلهای دیگری همانند کب وب(رادار پایداری)، داشبورد پایداری، روش های تحلیل چند معیاری و تاپسیس برای اندازه گیری و سنجش پایداری بر اساس شاخص های پایداری اشاره کرد. در پژوهش حاضر برای سنجش پایداری از مدل های میزان سنج یا بارومتر پایداری پرسکات آلن و رادار پایداری استفاده شده است.
بارومتر پایداری: همزمان با تدوین شاخص های توسعه پایدار در آژانس ۲۱، کمسیون ملل متحد(CSD) فهرستی را شامل ۱۴۰شاخص منتشر کرده که تمام وجوه و ابعاد اجتماعی، اقتصادی، زیست محیطی و نهادی را در بر گرفته است و به منظور اینکه هر دو بعد ترکیب های اجتماعی و زیست محیطی توسعه پایدار ارزیابی گردد، بارومتر پایداری ارائه شده است که مرکب از دو عنصر اصلی به نام های رفاه اکوسیستم۶۴ و رفاه انسانی۶۵ است که هر دوی آنها باید برای رسیدن به شرایط پایداری ارتقاء یابند(Prescott Allen, 1995).
این مدل که توسط پرسکات آلن ارائه شده است، پایداری را به پنج سطح تقسیم می نماید اما در این رساله این سطح بندی تعدیل شده و به چهار سطح تقسیم شده است جدول(۲-۲)۶۶. سپس بر مبنای دو متغیر رفاه اکوسیستم و رفاه انسانی پایداری را مورد سنجش قرار می دهد جدول(۲-۳).
جدول۳-۲: طبقه بندی پایداری از دیدگاه پرسکات و آلن
سطوح
حالت های پایداری
ارزش
سطح اول
ناپایدار
۰-۳۹
سطح دوم
ناپایداری بالقوه(ضعیف)
۴۰-۴۹
سطح سوم
متوسط
۵۰-۵۹
سطح چهارم
پایدار
۶۰-۱۰۰
منبع: پژوهشگران ، با اقتباس از پرسکات آلن
جدول۳-۳: جدول بارومتر پایداری پرسکات و آلن
همانگونه که شکل۲-۴ نشان می دهد، پیش فرض اساسی این مدل تحت عنوان تخم مرغ رفاه نشان دهنده آن است که انسان به عنوان کانون یا زرده تخم مرغ توسط سفیده که در این مدل اکوسیستم است، احاطه شده است(Sors,2001,p12)
شکل۳-۴: تخم مرغ پایداری پرسکات و آلن(Prescott Allen,1995,49)
مدل رادار (RADAR)67
این مدل به طور عام شامل یک چندضلعی است که از هر ضلع یک محور عمود بر مرکز آن امتداد یافته است. در این مدل به ازای هر شاخص، یک ضلع و یک محور وجود دارد و عملکرد یا شرایط اندازه گیری شده مرتبط با هر شاخص بر روی محورها مشخص شده و در نهایت نقاط مرتبط با شاخص ها به هم وصل خواهند شد.
Source: Cecilia, 2006, 90
شکل ۳-۵: رادار پایداری سیسیلا وانگ
در این مدل، یک مبنای استاندارد نیز وجود دارد که سایر شاخص ها براساس آن مورد ارزیابی قرار می گیرند. این مبنا ارزش بهینه برای دستیابی به شرایط توسعه پایدار را نشان می دهد که نسبت ۱ و یا ۱۰۰ است و در هر محور برای حصول شرایط پایداری، ارزش شاخص مورد نظر باید با این مبنا منطبق باشد.
این مدل هم چنین توان یکپارچگی مجموعه ای از شاخص های مختلف و متنوع را با هم دارد (Wong, Cecilia,2006,90).
۳-۱۶- شاخص های توسعه پایدار
استفاده از شاخص ها در تصمیم گیری روزانه انسان ها قابل مشاهده است. آسمان آبی در هنگام صبح نشان دهنده این است که می توان یک لباس ساده پوشید، چون هوا خوب و مساعد است. در اطراف ما شاخص هایی وجود دارند که چیزهایی را در مورد وضعیت و حالت جهان به ما یادآور می شوند (Acton,2000). در واقع شاخص ها بخش اساسی از زندگی مردم را تشکیل می دهند. شاخص ها موجب تجسم فرضی اعداد و آماری می شوند که هیچ معنایی برای افراد فاقد تخصص و عامه ندارند و فقط برای مهندسان متخصص قابل استفاده هستند (بِل و مورس، ۱۳۸۶، ۶۳).
تعیین شاخص ها یکی از فعالیتهای مهم در سنجش و ارزیابی‌های مختلف است که فواید بسیار دارد چرا که معرف ها امکان دیدن حد و حدود مسئله را فراهم ساخته و به حل مسائل کمک می کنند. علاوه بر آن در تدوین شاخص‌ها به مفاهیم و فرایندهای مختلف در تمامی سطوح توجه می شود و تعاملات پیچیده بین ابعاد مختلف مسئله شناخته می شود (مولدان و بیلهارز،۱۳۸۱،۷، ۱).

دیدگاهتان را بنویسید