پایان نامه ارشد درمورد توسعه پاید، توسعه پایدار، شاخص های پایداری، توسعه پایدار شهری

است با انجام تحقیقات بیشتر، ابعاد آن روشن تر شده تا راهکارها نیز عملی‌تر باشند. در این راستا، ضروری است اصول و معیارهای توسعه پایدار شهری بر اساس تحقیقات و پژوهش‌های بنیادی و کاربردی تعیین و تدوین شوند. چوگل چهار معیار را در ارتباط با سیاست های توسعه پایدار شهری به شرح زیر پیشنهاد می کند: معیار اول در رابطه با ابعاد اکولوژیک پایدار است. معیار دوم در ارتباط با توسعه اقتصادی پایدار است. خانوارها در قالب گروه های درآمدی مختلف باید قادر باشند نسبت به تأمین مسکن خود اقدام کنند. معیار سوم ضرورت ارتباط با توسعه اجتماعی پایدار است. معیار چهارم در ارتباط با توسعه پایدار، روش ها و استفاده از فن آوری است. فن آوری که قابل نگهداری نباشد، نمی تواند برای جامعه مفید باشد(choguili, 1993,112). لذا بدیهی است هر شهر و منطقه شهری نیاز به تدوین اصول و معیارهای محلی خود برای توسعه پایدار شهری دارند تا پاسخگوی شرایط زیست محیطی، سیستم های اقتصادی، اجتماعی و سازمان مدیریت شهری خود باشد.
۳-۱۹-۲- گام دوم: تبیین معیارهای طراحی و انتخاب شاخص های پایداری
یکی از گام های اصلی در فرایند تهیه شاخص ها، نحوه انتخاب شاخص ها و معرفهای مورد نیاز است، و پرسش اساسی این است که شاخص ها برای پوشش دادن اهداف و اصول توسعه پایدار شهری و همچنین همسویی با واقعیت های جامعه باید بر اساس چه معیارهایی انتخاب شوند؟ بنابراین، معیارهای انتخاب بدین معناست که “چه چیزی نمایانگر شاخص‌ها و معرفهای خوب است” . به همین خاطر معیارهای انتخاب شاخص ها و معرفهای توسعه پایدار شهری، می بایست دربردارنده ویژگی های اساسی ای باشد که به ازای هر شاخص و معرف مورد نظر قرار گیرد. لذا با توجه به اینکه معیارهای انتخابی بایستی جامع باشند، تعداد آنها نیز باید به اندازه ای باشد که علاوه بر پوشش کامل موضوع، ارزیابی را پیچیده و سخت نگرداند. همچنین با توجه به معیارهای انتخاب شاخص که از سوی سازمان جهانی و نیز سایر متخصصان ارائه شده، معیارهای ارزیابی عملیاتی کردن شاخص ها (شکل۳-۹) در نوشتار حاضر این موارد هستند : ۱ – ارتباط داشتن با موضوع، ۲- دسترسی به داده ها(ظرفیت برای جمع آوری و پردازش )، ۳- اعتبار اطلاعات، ۴- وضوح و درک توانایی برای کاربران، ۵ – قابلیت مقایسه در طول زمان و در سراسر حوزه های قضایی و یا مناطق مختلف.
شکل (۳-۹). معیارهای انتخاب شاخص های پایداری
۳-۱۹-۳- گام سوم: مؤلفه های مبنایی توسعه پایدار شهرهای کوچک:
توسعه ی پایدار به بهترین شیوه کیفیت رابطه بین انسان با محیط پیرامونش را توجیه می نماید. با توجه به اینکه تمامی ناپایداری‌های موجود در فضاهای زیستی ناشی از به هم خوردن تعادل بین این دو رکن است، لذا این رویکرد (پایداری) می کوشد تا این رابطه و تعامل انسانی- محیطی را سامان بخشیده و از این طریق انسان ها و محیطی همواره سالم را به وجود آورد. از این رو، شناخت پایداری مستلزم توجه به مولفه های انسانی- محیطی در مقیاس های متفاوت محلی، منطقه ای و فرامنطقه ای مکان مورد مطالعه است.
مؤلفه های اصلی و بنیادی توسعه پایدار شهرهای کوچک نمی توانند فارغ از رهیافت، اهداف و اصول توسعه پایدار باشند، چرا که مؤلفه ها۷۳ در واقع ویژگیهای اصلی هر یک از زیرسیستم ها و ابعاد پایداری برای هر نوع تصمیم گیری عقلایی و جهت گیری‌های راهبردی به منظور شناسایی و تعیین شاخص‌های پایداری شهرها به شمار می آیند. از این رو برای تحقق اصل جامع نگری، همزمانی و هم افزایی میان زیرنظام های توسعه پایدار شهرهای کوچک یا ابعاد برهم کنش آن (زیست محیطی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی) لازم است که مؤلفه‌های پایداری شهرهای کوچک نیز برمبنای ویژگی‌ها یا خصلت های اصلی هر یک از ابعاد یا زیرنظام های اصلی توسعه پایدار باشند. در چارچوب شکل(۳-۱۰) مؤلفه های اصلی توسعه پایدار شهرهای کوچک که می توانند در مرحله بعد و به هنگام طرح، نقطه آغاز و اتصال دهنده میان رهیافت توسعه پایدار و شاخص های پایداری باشند، مطرح می‌گردند. انگاره های مفهومی مذکور می‌بایست بر مبنای نظریه توسعه پایدار و به تناسب مقتضیات سرزمینی و محلی مبنای اقدام قرار گیرد؛ زیرا توسعه پایدار مبتنی بر دیدگاهی کلی نگر و سیستمی دربردارنده همه ابعاد و مؤلفه‌های شکل دهنده نظام توسعه شهری است و اساساً، همه جانبه نگری، پیش فرض اساسی توسعه پایدار شهری تلقی می شود.
شکل (۳-۱۰): ابعاد و مؤلفه های اساسی توسعه ی پایدار
۳-۱۹-۴- گام چهارم: رهیافت ها و چارچوب سازماندهی و توسعه شاخص های پایداری شهرهای کوچک:
با مروری بر مطالعات شاخص های توسعه پایدار و همچنین توسعه پایدار شهری می توان دریافت که هر یک از نهادهای دست اندرکار در سطوح بین المللی و ملی و پژوهشگران، در بسته های پیشنهادی شاخص های پایداری، شکلی متفاوت از رهیافت های ساختاری ایجاد و توسعه شاخص را به کار گرفته اند. در مجموع می توان رهیافت ها را در قالب سه طیف دسته بندی کرد: -۱ رهیافت طیف گسترده شاخص های پایداری؛ ۲- رهیافت شاخص های اصلی و ترکیبی ساده؛ ۳ – رهیافت شاخص های ترکیبی محدود(مهدوی، ۱۳۹۰: ۱۳۷).
تعیین شاخص های پایداری با توجه به دامنه ی شمول گسترده ی آن در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، محیطی – اکولوژیک، کالبدی و زیرساختی مستلزم بکارگیری رهیافت های نظام مند و جامع است و در این چارچوب، رهیافت طیف گسترده شاخص های پایداری از کاربرد و اعتبار بالاتری برخوردار است. این رهیافت این امکان را به محقق می دهد تا در تمام ابعاد، مؤلفه ها، معیارها و شاخص های لازم را شناسایی نماید و ضریب خطا به حداقل ممکن کاهش یابد. بر این اساس، در این مطالعه چارچوب زیر که بر اساس رهیافت طیف گسترده ی شاخص های پایداری طراحی شده مبنای انتخاب شاخص ها قرار گرفته است(جدول۳-۴)
جدول (۳-۴): رهیافت و چارچوب سازماندهی شاخص ها (ابعاد، مؤلفه ها، معیارها و شاخص ترکیبی)
سیستم
زیرسیستم ها
مؤلفه ها
معیارها (شاخص ترکیبی)
سیستم
زیرسیستم ها
مؤلفه ها
معیارها (شاخص ترکیبی)
اکوسیستم طبیعی
پایداری زیست محیطی
منابع سرزمین
استفاده بهینه از زمین
سیستم انسانی
پایداری اجتماعی-فرهنگی
منابع انسانی
پویایی جمعیت
منابع آب) مصرف و کیفیت)
آموزش
تنوع زیستی
مراقبت های اجتماعی
سلامت
مدیریت زباله و فاضلاب شهری
امنیت اجتماعی
بهداشت و خدمات محیط
بهداشت محیط
کیفیت زندگی
کیفیت اشتغال و درآمد
کیفیت منظر
کیفیت خدمات و مسکن
حفاظت و بهره برداری صحیح
مشارکت
مشارکت اجتماعی
زیرساخت های نهادی
کیفیت دسترسی به اطلاعات و ارتباطات
آسیب پذیری محیط
مخاطرات طبیعی زمین ساخت اقلیمی
برنامه های پیشگیرانه
ساختار نهادی
پایداری کالبدی-زیرساختی
یکپارچگی کارکردی
تحرک مکانی
پایداری اقتصادی
عدالت اقتصادی
رفع فقر
یکپارچگی کارکردی
توزیع درآمد
کیفیت مکان
کیفیت فیزیکی
توزیع فرصت های شغلی
رفاه اقتصادی
کارایی
قابلیت دسترسی
بهره وری
امکانات مکان
تجهیزات و امکانات شهری
ثبات اقتصادی
کاهش آسیب پذیری
تنوع بخشی
نگارندگان، ۱۳۹۳
در چنین چارچوبی در ارتباط با هرکدام از ابعاد مورد بررسی توسعه ی پایدار، مؤلفه های مبنایی مشخص شده و برای هر مؤلفه نیز تعدادی معیار مشخص شده است. این چارچوب امکان انتخاب شاخص های مرتبط را به طور جامع و یکپارچه فراهم می نماید.
۳-۱۹-۵- گام پنجم: سنجش شاخص ها از دید خبرگان کشور:
در این مرحله با استفاده از چک لیست پیشنهادی جدول۳-۴ تعداد ۱۵۹ شاخص مورد قضاوت و ارزیابی گروه متخصصان، خبرگان و کارشناسان قرار گرفت و از آن ها خواسته شد تا به هر کدام از شاخص های معرفی شده امتیازی از صفر (به معنای عدم ارزش و اعتبار شاخص برای ارزیابی پایداری شهرهای کوچک استان مازندران) تا ۹ (بالاترین ارزش و اعتبار) بدهند. جدول شماره ی ۳-۵، نمونه ای از پرسشنامه های طراحی شده خبرگان را نشان می دهد.
جدول (۳-۵):چک لیست انتخاب شاخص های توسعه پایدار شهرهای کوچک از دیدگاه خبرگان و متخصصان
ابعاد
مولفه ها
معیارها
شاخصها
میزان ارزش و ارتباط با سنجش پایداری شهرهای کوچک استان
۰
۱
۲
۳
۴
۵
۶
۷
۸
۹
محیطی-اکولوژیک
منابع سرزمین
استفاده بهینه از زمین،
آب و هوا
نرخ تغییر کاربری اراضی پیرامون شهر
سهم فضاهای بازنسبت به کل مساحت شهر
وسعت فضای سبز شهری
بهداشت و
خدمات محیط
بهداشت محیط،
کیفیت منظرو تنوع زیستی
کیفیت آب آشامیدنی
نزدیکی مکان دفع زباله به منابع طبیعی(سواح، رودخانه، جنگل، دریاو..)
میزان رضایتمندی از سیستم شبکه دفع فاضلاب
آسیب پذیری محیط
مخاطرات
درصد سیلاب های مخاطره آمیز
رضایتمندی از برنامه های پیشگیرانه از سیلاب
مقاومت مساکن و ابنیه در برابر زلزله
اقتصادی
عدالت اقتصادی
رفع فقر
نرخ اشتغال مردان
نرخ بیکاری
مأخذ :نگارندگان، ۱۳۹۳
همان طورکه ملاحظه می گردد، در این پرسشنامه وابستگی و پیوند سلسله مراتبی شاخص ها، معیارها، مؤلفه ها و ابعاد مختلف پایداری مشخص شده است تا امکان قضاوت و ارزش گذاری شاخص ها را به سهولت امکان پذیر نماید. تعداد کل پرسشنامه های تکمیل شده در این مرحله برابر ۳۲پرسشنامه(از ۴۷ پرسشنامه ارسال شده به خبرگان) بوده است. جامعه ی آماری(۴۷ نفر پرسش شوندگان) نیز شامل اساتید گروه های جغرافیا، رشته های علوم اجتماعی، محیط زیست، شهرسازی و رشته های مختلف دیگر بوده اند که از طریق “روش نمونه گیری آسوده” که جزء روش های نمونه گیری غیر احتمالی محسوب می شود، انجام شده است.
۳-۱۹- ۶-گام ششم: محاسبه ی ارزش نهایی شاخص ها بر اساس نظریات خبرگان علمی
قدم اول در این مرحله، استخراج ارزش نهایی هر کدام از شاخص ها از پرسشنامه های تکمیل شده است. با توجه به حجم نسبتاً بالای شاخص ها و تعداد پرسشنامه ها، در این مرحله ابتدا در محیط نرم افزار Exel همه ی پرسشنامه ها فهرست شده و سپس از طریق فرمول زیر امتیاز نهایی مرتبط به هر کدام از شاخص

دیدگاهتان را بنویسید