پایان نامه ارشد درمورد استان مازندران، سلسله مراتب، سلسله مراتب شهری، روستا- شهر

در سال های ۱۳۷۵،۱۳۸۵ و ۱۳۹۰ بترتیب ۸/۱۸% ، ۸/۲۱% و ۸/۱۵% از جمعیت شهرنشین استان مازندران در روستا- شهرهای این استان زندگی می کنند. با توجه به اینکه بیشترین تعداد شهرها در این سطح از سلسله مراتب شهری استان قرار دارد اما از نظر میزان جمعیت شهرنشین بعد از دو سطح سلسله مراتب شهری متروپل ای ناحیه ایی و مراکز شهری کوچک قرار دارد. در استان مازندران از ۳۶ شهری که در این سطح قرار دارند ۶ شهر کمتر از یک هزار نفر ، و ۲۲ شهر کمتر از ۱۰ هزار نفر جمعیت دارند. این شهرها با وجود نداشتن عملکرد شهری، بنا به دلایلی مانند افزایش جمعیت روستاهها، جاذبه ها و توانهای محیطی مانند گردشگری نظیر “نشتارود ، رینه و لاریجان” و یا ادغام چند روستا با یکدیگر نظیر “گلوگاه و زرگر محله” به شهر تبدیل شدند. به همین دلیل این شهرها تأثیر قابل توجهی در شکل و اقتصاد روستاهای پیرامون خود ندارند و تابع شهر بالادست خود هستند. برای نمونه شهر “نکا” در ارتباط با کانونهای کشاورزی و صنعتی اطراف خود شکل گرفته و هنوز بسیاری از ساکنان شهر برای انجام فعالیتهای کشاورزی یا استفاده از ییلاق به روستاهای خود برمی گردند.
جدول ۴-۱۲ الگوی سلسله مراتب شبکه شهری استان مازندران برحسب طبقات جمعیتی و جایگاه شهرهای کوچک طی سال های ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۰
رتبه
سطح و طبقات جمعیتی
(به نفر)
۱۳۷۵
۱۳۸۵
۱۳۹۰
شهر
جمعیت
شهر
جمعیت
شهر
جمعیت
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
تعداد
درصد
۱
کلانشهر (متروپل ملی)
بالاتر از ۱۵۰۰۰۰۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۲
شهر بزرگ(متروپل منطقه ای)
۵۰۰۰۰۰ – ۱۵۰۰۰۰۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۰
۳
شهر متوسط(متروپل ناحیه ای )
۱۰۰۰۰۰- ۵۰۰۰۰۰
۴
۴/۱۱
۶۵۶۶۰۶
۹/۵۴
۴
۸/۷
۸۲۹۴۳۶
۱/۵۴
۴
۵/۷
۹۳۱۸۴۹
۳/۵۵
مرکز خرده ناحیه ایی
۵۰۰۰۰ – ۱۰۰۰۰۰
۱
۸/۲
۷۲۰۶۷
۳/۶
۱
۹/۱
۵۱۸۱۶
۳/۳
۳
۶/۵
۱۹۰۴۰۸
۳/۱۱
۴
شهر کوچک(مرکز شهری)
۲۵۰۰۰ – ۵۰۰۰۰
۷
۲۰
۲۴۰۹۱۰
۱/۲۰
۸
۶/۱۵
۳۱۶۰۲۰
۶/۲۰
۸
۰۹/۱۵
۲۹۴۰۶۲
۴/۱۷
۵
روستا شهر
کمتر از ۲۵۰۰۰
۲۳
۷/۶۵
۲۲۴۶۵۱
۸/۱۸
۳۸
۵/۷۴
۳۳۴۴۳۴
۸/۲۱
۳۸
۶/۷۱
۲۶۵۸۳۰
۸/۱۵
جمع
۳۵
۱۰۰
۱۱۹۴۲۳۴
۱۰۰
۵۱
۱۰۰
۱۵۳۱۷۰۶
۱۰۰
۵۳
۱۰۰
۱۶۸۲۱۴۹
۵۱
مأخذ: ( مطالعات نگارندگان )
۴-۳-۴- سلسله مراتب شهری براساس الگوی رتبه- اندازه و نوع تعدیل یافته آن
در سال ۱۳۷۵ بغیر از شهر ساری که الگوی “رتبه – اندازه” براساس آن تنظیم می شود، فقط ۱۱ شهر نسبت به این الگو دارای کسری جمعیت بودند و ۲۳ شهر دیگر این استان نسبت به الگوی رتبه اندازه دارای اضافه جمعیت هستند. در این سال بغیر از شهرهایی که نسبت به الگوی “رتبه – اندازه” دارای اضافه جمعیت هستند، کمترین کسری جمعیت شهرهای استان مازندران نسبت به الگوی “رتبه – اندازه” به شهر رتبه ۲۵ (پل سفید) با ۳/۲ % کسری و بیشترین کسری هم به شهر رتبه ۳۵ (آلاشت) با ۴/۹۲% کسری مربوط می شود. در مجموع در سال ۱۳۷۵ در استان مازندران بغیر از شهرهای رتبه ۳۴(رینه) و ۳۵ (آلاشت) که نسبت به الگوی رتبه – اندازه بیش از ۵۰% کسری جمعیت دارند، شهرهای رتبه های بیست و پنجم (پل سفید)، بیست و ششم (مرزن آباد)، بیست و هفتم (علمده)، بیست و هشتم (کلاردشت)، بیست و نهم (کلارآباد)، سی ام (چمستان)، سی و یکم (نشتارود)، سی و دوم (کیاکلا) و سی و سوم (کیاسر) دارای کسری زیر ۴۰% هستند.
اما براساس” الگوی رتبه – اندازه تعدیل یافته” شهرهای دوم ( آمل) ، سوم (بابل)، چهارم (قائمشهر)، پنجم (بهشهر)، نهم (نوشهر)، دهم (تنکابن)، یازدهم(رامسر)، دوازدهم (فریدونکنار)، سیزدهم (جویبار)، چهاردهم (امیرکلا) و پانزدهم(محمودآباد) دارای اضافه جمعیت هستند و بقیه شهرها همگی نسبت به این الگو دارای کسری جمعیت هستند. روند افزایش و کاهش آن همانند الگوی “رتبه- اندازه” است و در طول سلسله مراتب شهری استان از بالا به پایین دارای روند افزایشی است، اما میزان کسری جمعیت شهرنشین در استان مازندران نسبت به الگوی تئوریک “رتبه – اندازه تعدیل یافته” بیشتر از این کسری نسبت به الگوی تئوریک “رتبه – اندازه زیپف” است. در نتیجه سلسله مراتب شهری استان مازندران به الگوی تمرکز گرای “رتبه- اندازه” نزدیکتر از الگوی تمرکز زدا “رتبه- اندازه” تعدیل یافته است جدول(۴-۱۳).
جدول ۴-۱۳ : رتبه-اندازه واقعی و تئوریک شهرهای استان مازندران در سال ۱۳۷۵
رتبه
شهرها
جمعیت واقعی
جمعیت براساس
قانون رتبه- اندازه
تفاضل اندازه جمعیتی واقعی با
قانون رتبه – اندازه
کسری اندازه
واقعی شهرها نسبت
الگوی رتبه-اندازه آن
(درصد)
جمعیت براساس
قانون تعدیل
یافته مرتبه – اندازه
( بهفروز)
تفاضل اندازه جمعیتی
واقعی با
قانون رتبه – اندازه
تعدیل یافته بهفروز
کسری اندازه
واقعی شهرها نسبت
الگوی رتبه-اندازه
تعدیل یافته
(درصد)
۱
ساری
۱۹۵۸۸۲
۱۹۵۸۸۲
۰
۰
۲۸۸۰۰۲
۹۲۱۲۰-
۹/۳۱
۲
آمل
۱۵۹۰۹۲
۹۷۹۴۱
۶۱۱۵۱+
۰
۱۴۴۰۰۱
۱۵۰۹۱+
۰
۳
بابل
۱۵۸۳۴۶
۶۵۲۹۴
۹۳۰۵۳+
۰
۹۶۰۰۰
۶۲۳۴۶+
۰
۴
قائم شهر
۱۴۳۲۸۶
۴۵۹۷۰
۹۴۳۱۵+
۰
۷۲۰۰۰
۷۱۲۸۶+
۰
۵
بهشهر
۷۲۰۶۷
۳۹۱۷۶
۳۲۸۹۱+
۰
۵۷۶۰۰
۱۴۴۶۷+
۰
۶
چالوس
۴۱۳۴۵
۳۲۶۴۷
۸۶۹۸+
۰
۴۸۰۰۰
۶۶۵۵-
۸/۱۳
۷
بابلسر
۳۸۶۴۴
۲۷۹۸۳
۱۰۶۶۱+
۰
۴۱۱۴۳
۲۴۹۹-
۶
۸
نکا
۳۵۲۰۸
۲۴۴۸۵
۱۰۷۲۳+
۰
۳۶۰۰۰
۷۹۲-
۲/۲
۹
نوشهر
۳۵۱۳۳
۲۱۷۶۵
۱۳۳۶۸+
۰
۳۲۰۰۰
۳۱۳۳+
۰
۱۰
تنکابن
۳۳۶۵۰
۱۹۵۸۸
۱۴۰۶۲+
۰
۲۸۸۰۰
۴۸۵۰+
۰
۱۱
رامسر
۲۸۹۵۴
۱۷۸۰۷
۱۱۱۴۶+
۰
۲۶۱۸۲
۲۷۷۲+
۰
۱۲
فریدون کنار
۲۷۹۷۶
۱۶۳۲۳
۱۱۶۵۲+
۰
۲۴۰۰۰
۳۹۷۶+
۰
۱۳
جویبار
۲۳۹۰۹
۱۵۰۶۸
۸۸۴۱+
۰
۲۲۱۵۴
۱۷۵۵+
۰
۱۴
امیرکلا
۲۱۲۸۰
۱۳۹۹۱
۷۲۸۸+
۰
۲۰۵۷۱
۷۰۹+
۰
۱۵
محمود آباد
۲۰۰۵۴
۱۳۰۵۹
۶۹۹۵+
۰
۱۹۲۰۰
۸۵۴+
۰
۱۶
نور
۱۶۶۸۸
۱۲۲۴۳
۴۴۴۵+
۰
۱۸۰۰۰
۱۳۱۲-
۲/۷
۱۷
گلوگاه
۱۶۴۶۰
۱۱۵۲۲
۴۹۳۷+
۰
۱۶۹۴۱
۴۸۱-
۸/۲
۱۸
کتالم و سادات محله
۱۶۲۳۹
۱۰۸۸۲
۵۳۵۷+
۰
۱۶۰۰۰
۲۳۹-
۴/۱
۱۹
زیراب
۱۲۷۸۵
۱۰۳۰۹
۲۴۷۴+
۰
۱۵۱۵۸
۲۳۷۳-
۶/۱۵
۲۰
رستم کلا
۱۰۷۷۳
۹۷۹۴
۹۷۹+
۰
۱۴۴۰۰
۳۶۲۷-
۱/۲۵
۲۱
خرم آباد
۹۸۸۱
۹۳۲۷
۵۵۳+
۰
۱۳۷۱۴
۳۸۳۳-
۹/۲۷
۲۲
شیرگاه
۹۵۴۶
۸۹۰۳
۶۴۳+
۰
۱۳۰۹۱
۳۵۴۵-
۲۷
۲۳
عباس آباد
۹۳۸۴
۸۵۱۷
۸۶۷+
۰
۱۲۵۲۱
۳۱۳۷-
۲۵
۲۴
سلمانشهر
۸۳۰۲
۸۱۶۲
۱۴۰+
۰
۱۲۰۰۰
۳۶۹۸-
۸/۳۰
۲۵
پل سفید
۷۶۴۸
۷۸۳۵
۱۸۲-
۳/۲
۱۱۵۲۰
۳۸۷۲-
۶/۳۳
۲۶
مرزن آباد
۶۴۸۸
۷۵۳۴
۱۰۴۶-
۸/۱۳
۱۱۰۷۷
۴۵۸۹-
۴/۴۱
۲۷
علمده
۵۵۹۲
۷۲۵۵
۱۶۶۳-
۹/۲۲
۱۰۶۶۶
۵۰۷۴-
۵/۴۷
۲۸
کلاردشت
۵۱۳۱
۶۹۹۶
۱۸۶۵-
۶/۲۶
۱۰۲۸۵
۵۱۵۴-
۱/۵۰
۲۹
کلارآباد
۴۹۷۳
۶۷۵۴
۱۷۸۱-
۳/۲۶
۹۹۳۱
۴۹۵۸-
۹/۴۹
۳۰
چمستان
۴۸۸۵
۶۵۲۹
۱۶۴۴-
۱/۲۵
۹۶۰۰
۳۰۷۱-
۹/۳۱
۳۱
نشتارود
۴۷۷۰
۶۳۱۹
۱۵۴۹-
۵/۲۴
۹۲۹۰
۴۵۲۰-
۸/۴۸
۳۲
کیاکلا
۴۳۱۹
۶۱۲۱
۱۸۰۲-
۴/۲۹
۹۰۰۰
۴۶۸۱-
۵۲
۳۳
کیاسر
۳۷۸۲
۵۹۳۶
۲۱۵۹-
۳/۳۶
۸۷۲۷
۴۹۴۵-
۶/۵۶
۳۴
رینه
۱۳۳۷
۵۷۶۱
۴۴۲۴-
۷/۷۶
۸۴۷۰
۷۱۳۳-
۲/۸۴
۳۵
آلاشت
۴۲۵
۵۵۹۷
۵۱۷۲-
۴/۹۲
۸۲۲۸
۷۸۰۳-
۸/۹۴
جمع
۱۱۹۴۲۳۴
۸۰۹۲۷۵
۰
۰
۱۱۹۴۲۷۲
۰
۰
طبق نمودار ۴-۱ که سلسله مراتب شهری تئوریک تمرکز گرا، تمرکز زدا و واقعی استان مازندران را در سال ۱۳۷۵ نشان از بالاتر بودن خط همبستگی لگاریتمی رتبه – اندازه تعدل یافته نسبت به الگوی رتبه-اندازه زیپف است. برخی از ویژگی های این سلسله مراتب شهری استان عبارتند از :
– همبستگی لگاریتمی بین رتبه و اندازه شهرهای رتبه دوم تا پنجم (آمل ، بابل ، قائمشهر و بهشهر) استان مازندران بسیار نامنظم بوده و با هر دو الگوی تئوریک ترسیم شده فاصله دارد .
– همبستگی لگاریتمی بین رتبه و اندازه شهرهای رتبه هفتم (بابلسر) تا هیجدهم ( کتالم و سادات محله) تقریبا” بر الگوی “رتبه- اندازه” تعدیل یافته منطبق است .
– همبستگی لگاریتمی بین رتبه و اندازه شهرهای رتبه بیستم(رستمکلا) تا بیست و پنجم (پل سفید) تقریبا” بر الگوی “رتبه- اندازه” منطبق است .
– همبستگی لگاریتمی بین رتبه و اندازه شهرهای رتبه نوزدهم تا سی و سوم بدون هیچ ارتباطی با الگوهای تئوریک ترسیم شده نوعی همبستگی معکوس ملایم است که در دو رتبه سی و چهارم و سی و پنجم به همبستگی معکوس شدید تبدیل می شود .
نمودار ۴- ۱: نمودار تطبیقی-لگاریتمی سلسله مراتب شهری استان مازندران در سال ۱۳۷۵
در سال۱۳۸۵ بغیر از شهر ساری که الگوی “رتبه – اندازه” براساس آن تنظیم می شود، فقط ۱۱ شهر نسبت به این الگو دارای کسری جمعیت بودند و ۲۳ شهر دیگر این استان نسبت به الگوی”رتبه – اندازه” دارای اضافه جمعیت هستند. در این سال بغیر از شهرهایی که نسبت به الگوی “رتبه – اندازه” دارای اضافه جمعیت هستند، کمترین کسری جمعیت شهرهای استان مازندران نسبت به الگوی “رتبه – اندازه” به شهر رتبه ۲۵ ( پل سفید) با ۳/۲ % کسری و بیشترین کسری هم به شهر رتبه ۳۵ (آلاشت) با ۴/۹۲% کسری مربوط می شود. در مجموع در سال ۱۳۷۵در استان مازندران بغیر از شهرهای رتبه ۳۴(رینه) و ۳۵ (آلاشت) که نسبت به الگوی رتبه – اندازه بیش از ۵۰% کسری جمعیت دارند، شهرهای رتبه های بیست و پنجم (پل سفید)، بیست و ششم (مرزن آباد)، بیست و هفتم (علمده)، بیست و هشتم (کلاردشت)، بیست و نهم (کلارآباد)، سی ام (چمستان)، سی و یکم (نشتارود)، سی و دوم (کیاکلا) و سی و سوم (کیاسر) دارای کسری زیر ۴۰% هستند.
اما براساس” الگوی رتبه – اندازه تعدیل یافته” شهرهای دوم (آمل) ، سوم (بابل)، چهارم (قائمشهر)، پنجم (بهشهر)، نهم (نوشهر)، دهم (تنکابن)، یازدهم(رامسر)، دوازدهم (فریدونکنار)، سیزدهم (جویبار)، چهاردهم (امیرکلا) و پانزدهم(محمودآباد) دارای اضافه جمعیت هستند و بقیه شهرها همگی نسبت به این الگو دارای کسری جمعیت هستند. روند افزایش و کاهش آن همانند الگوی “رتبه- اندازه” است و در طول سلسله مراتب شهری استان از بالا به پایین دارای روند افزایشی است، میزان کسری جمعیت شهرنشین در استان مازندران نسبت به الگوی تئوریک “رتبه – اندازه تعدیل یافته” بیشتر از این کسری نسبت به الگوی تئوریک “رتبه – اندازه زیپف” است. در نتیجه سلسله مراتب شهری استان مازندران به الگوی تمرکز گرای “رتبه- اندازه” نزدیکتر از الگوی تمرکز زدا “رتبه- اندازه” تعدیل یافته است .
جدول شماره ۴- ۱۴ : رتبه- اندازه واقعی و تئوریک شهرهای استان مازندران در سال ۱۳۸۵
رتبه
شهرها
جمعیت واقعی
جمعیت براساس
قانون رتبه- اندازه
تفاضل اندازه جمعیتی

دیدگاهتان را بنویسید