فضیلت اخلاقی

دانلود پایان نامه

خواجه نیز عجب و افتخار و تکبر را از اسباب غضب می‌داند، او در تعریف عجب و افتخار می‌گوید: عجب، ظن کاذب به نفس است، وقتی انسان خودش را شایسته‌ی منزلتی بداند که مستحق آن نیست، و زمانی‌که بر عیب‌ها و نقصاناتش واقف شود و بداند که فضیلت در میان انسان‌ها مشترک است، از عجب در امان خواهد بود. زیرا کسی‌که کمال خود را با دیگران یابد مُعجب نخواهد بود. اما افتخار؛ مباهات به چیزهای خارجی است که در معرض آفات و اصناف زوال باشد، و به بقا و ثبات آن اطمینانی نیست، چرا که اگر افتخار به مال باشد از غصب و از بین رفتن آن امانی نیست، و اگر به نسب خود افتخار کنند، مثلاً فرد پدر فاضلی داشته باشد، هروقت به او بگویند فضل پدرت به چه درد تو می‌خورد او نمی‌تواند جوابی دهد.
تکبر نزدیک به عجب است با این تفاوت که فرد مُعجب به خودش دروغ می‌گوید، اما متکبر به دیگران دروغ می‌گوید و درمان آن نیز نزدیک به درمان عجب است.
2-2-1-3 غزالی
غزالی در تعریف غرور می‌گوید: «غرور آرامش و اطمینان نفس است با چیزی که موافق هوی و هوس باشد، و طبع انسان به سبب نیرنگ شیطان بر آن متمایل شود. بنابراین هرکس معتقد باشد که در دنیا و یا آخرت بر راه خیر است، و این شبهه فاسد باشد مغرور است. چون بیشتر مردم در نفس خود گمان خیر دارند، پس اکثراً مغرورند.»
او غرور را اصل شقاوت و منبع مهلکات معرفی می‌کند و می‌گوید: شقاوت که به سبب نادانی و جهل است، از سه جنس است: یکی غفلت و بی‌خبری است که آن را نادانی گویند؛ مانند کسی‌که در راه خواب باشد و قافله برود و اگر کسی او را بیدار نکند هلاک می‌شود. دوم جنس ضلالت است که آن را گمراهی گویند. مانند کسی‌که مقصدش به سمت شرق است، اما به سمت غرب می‌رود و هرچه بیشتر برود دورتر می‌شود. جنس سوم از نظر نراقی، غرور است که آن را فریفتگی و پندار می‌گویند. از نظر نراقی مَثَل این افراد مانند کسی است که قصد زیارت حج را دارد و به طلای خالص نیاز دارد، او هرچه دارد را می‌فروشد و تبدیل به طلای ناخالص می‌کند و تصور می‌کند که سود کرده اما بعد از برگشت از سفر می‌فهمد که ضرر کرده است.
2-2-1-4 فیض کاشانی
ملا محسن فیض کاشانی نیز غرور را این‌گونه تعریف کرده است: «غرور، اطمینان نفس به چیزى است که با خواهش نفسانى مطابق است و طبیعت انسان به نیرنگ و شیطان به آن مایل مى‏شود پس هر کس بر اساس شبهه‌ی فاسدى ‏معتقد شود که در دنیا یا آخرت به خیر و سعادت رسیده مغرور است.» طبق این تعریف، هر کس به خود گمان خیر داشته باشد در حالی‌که این گمان خیر، اشتباه باشد، این فرد مغرور است و چون اکثر افراد این حالت را دارند، بنابراین بیشتر مردم مغرورند.
2-2-1-5 محمد مهدی نراقی
محمد مهدی نراقی در تعریف غرور می‌گوید: «غرور عبارت است از آرامش یافتن و مطمئن شدن به آنچه موافق هوى و هوس باشد، و طبع آدمى به سبب شبهه و خدعه شیطان به آن میل مى‏کند. پس هر که معتقد باشد که در دنیا یا آخرت بر راه خیر است و این گمان و اعتقاد از روى شبهه نادرست و فاسد باشد او مغرور و فریفته است. و چون بیشتر مردم به خود گمان نیک دارند و اعمال و افعال خود را درست مى‏پندارند، با اینکه در آن گمان خطا کارند، پس فریفته‏اند.»
2-2-2 ماهیت غرور
حال سؤال اینجاست که آیا غرور یک احساس است یا یک رفتار؟ اگر احساس است آیا این احساس، یک احساس زودگذر است یا در وجود انسان راسخ شده و به تعبیر دیگر ملکه است یا حال؟ آیا غرور فضیلت است یا رذیلت و در هر صورت یک فضیلت یا رذیلت اخلاقی است یا عقلانی؟
همان‌طور که از تعاریف پیداست، فیلسوفان اسلامی غرور را اطمینان و آرامش نفس به آنچه مطابق با هوی و هوس است بیان کرده‌اند و این آرامش نیز یکی از خدعه‌های شیطان بیان شده است. بنابراین می‌توان گفت غرور از نظر آن‌ها یک حالت و احساس درونی است که در درون انسان به صورت ملکه و راسخ وجود دارد، و باعث انجام رفتارهای متناسب با آن می‌گردد.
بعد از اینکه مشخص شد که غرور یک ملکه‌ی نفسانی است، باید دید که آیا این ملکه همیشه رذیلت است یا گاهی می‌تواند، مثبت و به تعبیری فضیلت محسوب گردد؟
2-2-2-1 غرور مثبت
از نظر ابن‌مسکویه غرور مثبت، به معنای کبَرنفس و بزرگ‌منشی، به عنوان فضیلتی است که تحت جنس شجاعت قرار می‌گیرد. بنابراین طبق این تعریف، غرور یک فضیلت اخلاقی است که حدوسط بین خودبینی و تواضع بیجاست.
اما غرور منفی به معنای عجب و افتخار، رذیلتی اخلاقی است که در این‌صورت از اسباب ایجاد غضب خواهد بود.
از نظر خواجه نصیرالدین طوسی نیز کبَر نفس، فضیلتی است که تحت جنس شجاعت است: «اما کبَر نفس آن بوَد که نفس به کرامت و هوان مبالات نکند و به یسار و عدمش التفات ننماید بلکه بر احتمال امور ملایم و غیر ملایم قادر باشد.»
2-2-2-2 غرور منفی
غزالی، غرور را رذیلتی عقلانی می‌داند که ناشی از جهل است. او می‌گوید: هر چه در فضل علم و نکوهش جهل آمده است دلیل بر نکوهش غرور است، زیرا غرور ناشی از جهل است. چرا که جهل به این معناست که انسان به چیزی اعتقاد پیدا کند و بداند که بر خلاف آن اعتقاد باشد. غرور نیز جهل است، اما هر جهلی غرور نیست. چرا که در غرور چیزی وجود دارد که فرد به آن مغرور می‌گردد. بنابراین هرگاه مجهول مورد اعتقاد چیزی موافق هوی باشد و علت جهل، شبهه و خیال فاسدی باشد که آن را دلیل تصور کند، در حالی‌که دلیل نیست، جهلی که به‌واسطه‌ی آن حاصل می‌شود را غرور می‌گویند.
فیض نیز در کتاب محجهالبیضاء، غرور را رذیلتی عقلانی دانسته و آن را نوعی جهل و نادانی معرفی کرده است و این نوع نادانی را نکوهش کرده است. او می‌گوید: «تمام مطالبى که در برترى علم و نکوهش جهل وارد شده دلیل بر نکوهش غرور است، چرا که غرور نوعى نادانى است.» از نظر فیض، نادانی به این معناست که انسان به چیزی معتقد باشد و آن را برخلاف حقیقت ببیند، غرور نیز جهل و نادانی است با این تفاوت که در غرور، وجود شخص فریب‌خورده و چیزی که می‌فریبد لازم است. بنابراین هرگاه شیء مجهولی مطابق با هوای نفس باشد و عامل این جهل نیز شبهه و خیال فاسدی باشد که گمان رود دلیل است، اما دلیل نیست، چنین جهلی غرور است.
علامه محمد مهدی نراقی در کتاب جامع‌السعادات، غرور را از رذایلی می‌دانند که مربوط به قوه‌ی عاقله است. از نظر نراقی غرور مرکّب از دو چیز است: یکى اعتقاد نفس به اینکه خیر او در آن است و حال آن‌که این پندار خلاف واقع است، و دوم دوستى و خواهش باطنى نسبت به آنچه شهوت یا غضب، مقتضى آن است. این اعتقاد نیز به نوعى جهل مرکّب برمى‏گردد، و آن جهلى است که مجهولِ مورد اعتقاد، چیزى موافق هواى نفس باشد، و این از رذائل قوه‌ی عاقله است، و دوستى و طلب جاه و مال از رذائل دو قوه‌ غضب و شهوت است، پس غرور از رذائل مربوط به قوه‌ عاقله با یکى از قوای غضب یا شهوت است. مانند واعظی که هدفش از وعظ، طلب جاه و منزلت است اما گمان می‌کند که به این وسیله ثواب و پاداش به دست می‌آورد، یا ثروتمندی که در بذل مال خود امساک می‌کند و در مصارف لازم خرج نمی‌کند، و با این حال به عبادت می‌پردازد و تصور می‌کند که مواظبت بر عبادت برای نجات او کافی است، درحالی‌که بخیل و مال دوست است، اما خود را بر طریق خیر می‌انگارد.
از نظر نراقی، غرور در مقابل هوشیارى و علم و زهد قرار دارد، او غرور را مرکّب از جهل و خواهش شهوت و غضب می‌دانست. از نظر او هرکس هوشیار و زیرک باشد و پروردگار خویش و دنیا و آخرت را بشناسد و طریقه‌ی سیر الی الله را بداند، و به آفات راه و دشواری‌های آن آگاه باشد، از غرور اجتناب می‌کند و شیطان نمی‌تواند او را بفریبد، زیرا هرکس خود را به بندگی واقعی بشناسد، می‌داند که در این جهان غریب و از شهوات حیوانی بیگانه است، و نیز می‌داند که این شهوات برای نفس او زیان‌بار است. بنابراین نفس خود را در اختیار شهوات دنیوی قرار نمی‌دهد. هرکس نیز پروردگار خویش را بشناسد و دنیا و آخرت و لذّت‌های ناسازگار این دو را بشناسد، محبّت خدا و رغبت به سراى آخرت و نفرت و بیزارى از دنیا و لذّات آن در دلش بیدار و بر انگیخته مى‏شود. در این هنگام هرگونه فریفتگى و غرورى که سرچشمه‌ی آن کشمکش بین لذت‌های دنیوی و اخروی است از او برطرف می‌شود.
2-2-3 حکم اخلاقی غرور
پس از بیان ماهیت غرور، حال سؤال اینجاست که آیا ما باید غرور داشته باشیم یا خیر؟ طبق نظر فیلسوفان اسلامی اگر غرور در معنای تکبر و عجب و خودبینی باشد، به عنوان یک رذیلت اخلاقی باید ترک شود، چرا که چنین غروری ابتدا انسان را از خدا دور می‌کند، و بعد از آن باعث دروی انسان از دیگران می‌گردد.
از نظر ابن مسکویه و خواجه، غرور در معنای مثبت به معنای کِبرنفس و بزرگ‌منشی است که بین دو رذیلت خودبینی و تواضع بیجا قرار می‌گیرد. در این مورد، غرور نه تنها ناپسند نیست، بلکه به عنوان امری لازم برای شخصیت هر فرد محسوب می‌شود. پس تواضع در این موارد به عنوان طرف تفریط غرور، تقبیح شده و باید از آن اجتناب کرد. از طرفی خودبینی نیز به عنوان طرف افراط غرور امری ناپسند است که باعث دوری انسان از دیگران می‌گردد.